Achtergronden Royalblog.nl

Alle monarchen in de wereld

De nog regerende vorstelijke staatshoofden, in volgorde van regeringstijd

Thailand - 9 juni 1946 - koning Bhumibol Adulyadej (1927), kroonprins: Maha Vajiralongkorn (1952)

Verenigd Koninkrijk en Noord-Ierland - 6 februari 1952 - koningin Elizabeth II (1926), troonopvolger: Charles (1948), prins van Wales

Ook staatshoofd van (in chronologische volgorde): Canada, Australië, Nieuw-Zeeland, Jamaica, Barbados, Bahamas, Grenada, Papua New Guinea, Solomon eilanden, Tuvalu, Saint Lucia, Saint Vincent & Grenadines, Antigua & Barbuda, Belize en Saint Kitts & Nevis. Daarnaast overzeese gebiedsdelen met verschillende status: Anguilla, Bermuda, British Antartic Territory, British Indian Ocean Territory, British Virgin Islands, Cayman Islands, Falklands, Gibraltar, Kanaal-eilanden: Alderney, Guernsey, Jersey en Sark, Man, Montserrat, Niue, Pitcairn, Saint Helena (met Ascencion Island en Tristan da Cunha), South Georgia & South Sandwich Islands, Turks & Caicos.

Brunei - 5 oktober 1967 - sultan Hassanal Bolkiah (1946), kroonprins: Haji Al-Muhtadee Billah (1974)

Oman - 23 juli 1970 - sultan Qaboos ibn Said (1940), troonopvolger: TBA

Denemarken - 14 januari 1972 - koningin Margrethe II (1940), kroonprins: Frederik (1968)

Zweden - 15 september 1973 - koning Carl XVI Gustaf (1946), kroonprinses: Victoria (1977)

Spanje - 22 november 1975 - koning Juan Carlos (1938), troonopvolger: Felipe (1968), prins van Asturië

Nederland (inclusief Nederlandse Antillen en Aruba) - 30 april 1980 - koningin Beatrix (1938), troonopvolger: Willem-Alexander (1967), prins van Oranje

Swaziland - 25 april 1986 - koning Mswati III (1968)

Japan - 7 januari 1989 - keizer Akihito (1933), kroonprins: Naruhito (1960)

Liechtenstein - 13 november 1989 - vorst Hans Adam II (1945). Vanaf 15 augustus 2004 erfprins Alois (1968) als regent.

Noorwegen - 17 januari 1991 - koning Harald V (1937), kroonprins: Haakon (1973)

België - 9 augustus 1993 - koning Albert II (1934), troonopvolger: Filip (1960), hertog van Brabant

Qatar - 27 juni 1995 emir - sjeik Hamad bin Khalifah Al Thani (1952), kroonprins: Tameem bin Hamad Al-Thani.

Lesotho - 7 februari 1996 - koning Letsie III (1963) (eerder koning van 12 november 1990 - 25 januari 1995).

Jordanië - 7 februari 1999 - koning Abdullah II (1962), kroonprins: prins Hussein (1994).

Bahrein - 6 maart 1999 - koning Hamad ibn Isa al-Khalifa (1950). Tot 14 februari 2002 emir. Kroonprins: Salman bin Hamad bin Isa Al Khalifa (1969)

Marokko - 23 juli 1999 - koning Mohammed VI (1963)

Luxemburg - 7 oktober 2000 - groothertog Henri (1955), erfgroothertog: Guillaume (1981)

Andorra - 12 mei 2003 - co-prins Joan Enric Vives Sicília, bisschop van Seu d'Urgell (1949)

Verenigde Arabische Emiraten - 3 november 2004 - sjeik Khalifa ibn Zaid al Nahayan (1948) (president, emir van Abu Dhabi)

Heersers in de zeven emiraten: Abu Dhabi: 2 november 2004 sjeik Khalifa ibn Zaid al Nahayan (1948) kroonprins: Mohammad ibn Zayed al Nahayan ; Ajman: 6 september 1981 sjeik Humayd ibn Rashid al Nuaimi (1931) kroonprins: Ammar ibn Humaid al Nuaimi; Dubai: 4 januari 2006 sjeik Mohammed ibn Rashid al-Maktum, vice-president en premier van UAE (1949); Fujairah: 18 september 1974 sjeik Hamad ibn Mohammed ash-Sharqi (1949); Ras al-Khaimah: februari 1948 sjeikh Saqr ibn Mohammed al-Qasimi (1920); Sjarjah: 23 juni 1987 sjeik Sultan ibn Mohammed al-Qasimi (1939) (eerder ook van 1972 - 17 juni 1987); Umm al-Quwain: 2 januari 2009 sjeik Saud bin Rashid Al Mualla (1 okt 1952).

Cambodja - 14 oktober 2004 - koning Sihamoni (1953)

Monaco - 6 april 2005 - prins Albert II (1958), eerste opvolger: prinses Caroline van Hannover (1957)

Vaticaan - 19 april 2005 - paus Benedictus XVI (1927)

Saoedi-Arabië - 1 augustus 2005 - koning Abdullah (1924), kroonprins: Sultan bin Abdul-Aziz

Koeweit - 29 januari 2006 - emir sjeik Sabah Al Ahmad Al-Jaber Al Sabah (1929), kroonprins: sjeik Nawaf Al-Ahmad Al-Jaber Al-Sabah (1937)

Tonga - 11 september 2006 - koning Siaosi (George) Tupou V, kroonprins: Tupouto‘a Lavaka

Maleisië - 13 december 2006 - Yang di-Pertuan Agong (koning) Tuanku Mizan Zainal Abidin (1962)

Heersers van de Maleisische sultanaten (bij toerbeurt koning): Johor: 11 mei 1981 Tuanku Mahmud Iskandar (1932) 26 april 1984 - 25 april 1989 koning; Kedah: 14 juli 1958 Tuanku Abdul Halim Muadzam Shah (1927) 21 september 1970 - 20 september 1975 koning; Kelantan: 29 maart 1979 Ismail Petra (1949), vanaf 21 september 1975 regent; Negeri Sembulan: 29 december 2008: Yang- di Pertuan Besar Tuanku Muhriz ibni Almarhum Tuanku Munawir (1948); Pahang: 7 mei 1974 Tuanku Ahmad Shah (1930) 29 maart 1979 - 25 april 1984 koning; Penang: Yang di-Pertua Negeri mei 2001 Dato Seri (vanaf 9 juli, Tun) Abdul Rahman Abbas (1938); Perak: 3 februari 1984 Tuanku Azlan Muhibuddin Shah (1928) 26 april 1989 - 25 april 1994 koning; Perlis: raja 17 april 2000 Syed Sirajuddin ibni al-Marhum (1943); 13 dec 2001- 12 dec 2006 koning; Selangor: 22 november 2001 Sharafuddin Idris Shah (1945), regent vanaf 26 april 1999; Terangganu: 15 mei 1998 Tuanku Mizan Zainal Abidin (1962), vanaf 13 december 2006 koning.

Bhutan - 14 december 2006 - koning Jigme Khesar Namgyel (1970)

Andorra - 16 mei 2007 - co-prins Nicolas Sarkozy (1955), tevens president van Frankrijk

Samoa - 20 juni 2007 - Tupuola Tufuga Efi (1938)

Soevereine Orde van Malta - 11 maart 2008 - Frà Matthew Festing (1949), 79th Prince and Grand Master of the Sovereign Military Order of Malta

Twaalf stichtingen van Oranje-familie

Minister-president Balkenende heeft vragen beantwoord van de Tweede Kamer over stichtingen die gerelateerd zijn aan het Koninklijk Huis. Hieronder het overzicht van stichtingen met als statutaire zetel 'Paleis Noordeinde' (stand februari 2009).

1 Stichting tot Verzorging van de Pensioenen van het Personeel van de Koninklijke Hofhouding van het Huis van Oranje-Nassau (opgericht 1960)

Doel: verzorging van pensioenen. De stichting heeft zeven bestuurders: J. Baars, H. Morsink, R. Houtman, K.W. Ruijg, L. Mulder, T.L. Piri, J.A.J. van Baardwijk. Reg.nr. 41151014. De pensioenen zijn ondergebracht bij het ABP.

2 Stichting Kroongoederen van het Huis Oranje-Nassau (opgericht 1968)

Doel: te bevorderen dat afstammelingen van H.M. Koningin Wilhelmina bij de uitoefening van de Koninklijke waardigheid de beschikking hebben over de daartoe nodige of gewenste roerende lichamelijke zaken. Bestuurder van de stichting is de Drager van de Kroon. Reg. nr. 41151002.

3 Stichting Archief van het Huis Oranje-Nassau (opgericht 1968)

Doel: het verkrijgen, bijeenhouden en beheren van archivalia met betrekking tot of verband houdende met het Huis Oranje-Nassau, het Huis Nassau of een aan één van die huizen verwant huis. Bestuurder van de stichting is de Drager van de Kroon. Reg. nr. 41151003.

4 Stichting Fonds voor functionele kosten van het Huis Oranje-Nassau I (opgericht 1968)

Doel: het uit eigen middelen verstrekken van bijdragen aan elk van de jongste drie dochters van H.K.H. Prinses Juliana ter bestrijding van functionele kosten, verbonden aan haar positie als zodanig, mits uit dien hoofde geen toelage ten laste van het Rijk genietend. Reg. nr. 41150999

Het bestuur van deze stichting wordt uitgeoefend door de Stichting Bewind (opgericht 1964). Het doel van deze stichting is het optreden als bewindvoerder. In de Stichting Bewind zijn geen vermogensbestanddelen ondergebracht. Reg.nr. 41151000. Bestuurders van de stichting zijn: P.J.A.M. Nijnens, J.N. van Lunteren, S.D.F. Kaempfer.

5 Stichting Historische Verzamelingen van het Huis Oranje-Nassau (opgericht 1972)

Doel: het verkrijgen en beheren van roerende lichamelijke zaken met betrekking tot of verband houdende met het Huis Oranje-Nassau, het Huis Nassau of een aan één van die huizen verwant huis, ten einde die zaken met inachtneming van de bij de verkrijging gemaakte bepalingen te doen dienen ten algemenen nutte. De stichting heeft drie bestuurders: Z.K.H. de Prins van Oranje, J.M. Boll, A.C. van Es. Reg. nr 41151001

6 Stichting Horst en Voorde (opgericht 1972)

Doel: het bevorderen van de natuurwetenschappelijke en recreatieve waarden van de in de gemeente Wassenaar en Voorschoten gelegen landgoederen De Horsten, Duivenvoorde en Twickel en van de daar tussenin of nabij gelegen gronden. De stichting heeft vier bestuurders: A.H. Graaf Schimmelpenninck, J. Baars, J.A. Dijkstra, A. Vriesendorp-Dutilh. Reg.nr 41166579.

7 Stichting Prins Bernhard Natuurfonds (opgericht 1994)

Doel: het bevorderen en ondersteunen van natuurbescherming en natuurbeheer geïnspireerd op het gedachtegoed van het Wereld Natuurfonds. De stichting heeft vier bestuurders: Z.K.H. Prins Constantijn der Nederlanden, N.W. Visser, jhr. J.H.W. Loudon, G.M. van den Top. Reg.nr.41190195

8 Stichting Fonds voor Functionele Kosten van het Huis Oranje-Nassau II (opgericht 1998)

Doel: het uit eigen middelen verstrekken van bijdragen aan elk van de jongste twee zonen van H.M. de Koningin ter bestrijding van functionele kosten, verbonden aan zijn positie als zodanig, mits uit dien hoofde geen toelage ten laste van het Rijk genietend. Reg. nr. 27173125. Bestuurders van de Stichting: E.Wiersma, J. Baars, M. Hennis.

9 Stichting Protector Daffodil Trust (opgericht 2005) - inmiddels weg van Noordeinde

Doel: adequate juridische bescherming van het vermogen, waardoor de belangen van H.K.H. Prinses Christina kunnen worden gewaarborgd, d.m.v. het optreden als Protector van de trust naar het recht van Guernsey die thans de naam "The Daffodil Trust" draagt, zulks overeenkomstig de bepalingen zoals deze thans ten aanzien van de trust gelden of in de toekomst zullen gelden.

N.B. de stichting Protector Daffodil Trust is niet de trust zelf, maar ziet toe op bescherming van het trustvermogen in het belang van H.K.H. Prinses Christina. Het Kabinet der Koningin verricht geen werkzaamheden voor deze trust, dit naar aanleiding van de vraag van de heer Pechtold. De stichting heeft drie bestuurders: J.J.N. Rost Onnes, W.H. van Leeuwen, W.J.W.J. van Roijen. Reg.nr. 27274989.

10 Stichting Lysfonds (opgericht 2005) - inmiddels weg van Noordeinde

Doel: adequate juridische bescherming van het vermogen, waardoor de belangen van betrokkenen kunnen worden gewaarborgd, d.m.v. het optreden als beheerder en bewaarder van het besloten fonds voor gemene rekening: Lysfonds. De stichting heeft vier bestuurders: Z.K.H. Prins C.H. de Bourbon de Parme, Z.K.H. Prins C.J.B. de Bourbon de Parme, Z.K.H. Prins J.B. de Bourbon de Parme, H.K.H. Prinses M.C. de Bourbon de Parme. Reg. nr. 27281319

11 Stichting Officiële Geschenken van het Huis Oranje-Nassau (opgericht 2007)

Doel: bijeenbrengen, bijeenhouden en beheren van zaken die zijn aangeboden aan Koningin Wilhelmina of zijn of worden aan-geboden aan een afstammeling van haar of een echtgenoot van een afstammeling van haar. De stichting kan de aan haar toebehorende zaken niet verkopen of op andere wijze ver-vreemden. De stichting heeft drie bestuurders: Z.K.H. de Prins van Oranje, J.M. Boll, A.C. van Es. Reg.nr 27309679

12 Stichting Koninklijke Geschenken (opgericht 2007)

Doel: bijeenbrengen, bijeenhouden en beheren van geschenken die aan de Drager van de Kroon van het Koninkrijk der Nederlanden in het kader van de uitoefening van diens functie van staatshoofd van het Koninkrijk der Nederlanden zijn of worden aangeboden ter gelegenheid van staatsbezoeken en andere officiële bezoeken en gelegenheden. De stichting kan de aan haar toebehorende zaken niet verkopen of op andere wijze vervreemden. De bestuurder van de stichting is de Drager van de Kroon Reg.nr. 27309706

In zijn brief aan de Tweede Kamer schrijft de minister-president:

Betrokkenheid van de Dienst Koninklijk Huis bij de stichtingen vloeit voort uit de functionele inzet, waaronder ook de rol van H.M. de Koningin als hoofd van het Koninklijk Huis.

De functionele inzet houdt voorts verband met het feit dat enkele van de in de bijlage vermelde stichtingen gemeen hebben dat zij naar hun herkomst in relatie staan tot de nalatenschap van Koningin Wilhelmina en haar afstammelingen.

Bezien vanuit de doelstelling is een aantal stichtingen mede gerelateerd aan leden van de Koninklijke Familie, niet zijnde leden van het Koninklijk Huis (2, 3, 4, 5, 7, 8, 9, 10, 11). Een stichting is verbonden aan de Dienst Koninklijk Huis (1).

Een aantal stichtingen wordt bestuurd door een lid van het Koninklijk Huis of personen werkzaam bij de Dienst Koninklijk Huis, andere stichtingen kennen een andere bestuurssamenstelling en hebben om redenen van bescherming van de persoonlijke levenssfeer Paleis Noordeinde als postadres zoals geregistreerd bij de Kamer van Koophandel (4 - Stichting Bewind-, 9, 10). © RVD

Goede tijden/slechte tijden voor de Oranjes

De Oranjes liggen onder vuur. Ze verdienen te veel, ze parkeren hun vermogen in belastingparadijzen en ze hebben privileges die niet meer van deze tijd zijn, oordeelt de publieke opinie. De kritiek resulteert in afnemende steun voor het Koninklijk Huis in opiniepeilingen.

Hoe stabiel is eigenlijk de positie van de Oranjes. Een gesprek met Michiel Zonnevylle, voorzitter van de Bond van Oranjeverenigingen en burgemeester van Leiderdorp. Kees van der Malen (Noordhollands Dagblad) noteert.

De Oranjes zijn hun goodwill bij het Nederlandse volk aan het verspelen.
,,Zo erg is het niet. Kijk, de relatie tussen het Koninklijk Huis en het Nederlandse volk heeft wel meer momenten gehad dat het even wat minder was. En we realiseren ons allemaal dat de emoties in de publieke opinie tegenwoordig heel wisselend zijn. Maar het is wel van belang om meer open te zijn. De leden van het Koninklijk Huis zouden meer inzicht moeten geven in hun agenda. Laat zien dat er ook gewoon werk is. Dan ontstaat er veel meer begrip. Nu zien mensen alleen die glamourtoestanden. Daar moeten we voor oppassen."

- De Oranjes zijn er zelf debet aan dat het Koninklijk Huis voor Nederlanders geen vanzelfsprekendheid meer is.
,,Ik wil het niet zo bot zeggen dat ze hun bestaansrecht moeten bewijzen. Ik heb wel eens gezegd: 'elk tijdperk heeft de koning die het verdient'. Kijk, voor Willem-Alexander geldt dat hij zijn vorm nog moet vinden en die zal anders zijn dan hoe zijn moeder het doet. Beatrix deed het ook heel anders dan Juliana. Dat moet je leren, daar moet je ervaring mee opdoen, en die kansen moet je ook krijgen."

,,Hoe het koningschap zich zal ontwikkelen? Ik denk dat in de Nederlandse samenleving de rol van het instituut monarchie alleen maar belangrijker wordt. Gewoon als verbindend element in een steeds versplinterende samenleving.

- De Bond van Oranjeverenigingen is niet langer de hondstrouwe supporter van de Oranjes.
,,Mijn voorganger heeft wel eens gezegd: 'wij zijn niet de fanclub van de koningin'. We gaan voor het instituut monarchie, gezien de traditie en de historie in Nederland. We zijn ook meer dan het hoedje, het vlaggetje en het toetertje van Corrie Vonk. Vroeger was er misschien wel eens een houding van aanbidding. Nu zijn we allemaal kritischer geworden."

,,Waarom ik gezegd heb dat Willem-Alexander zijn villaproject in Mozambique beter kon stoppen? Het ging mij niet om het huis, maar om de discussie die maar doorging. Wij vonden dat niet goed voor de monarchie, omdat wij daar waarde aan toekennen en dat moet niet afbladderen.

- De Oranjes leven op te grote voet. Nederlanders verwachten dat zij in tijden van crisis ook bezuinigen.
,,De Tweede Kamer is tegenwoordig elke dag geschokt, verbijsterend en onaangenaam verrast. De recente kritiek op de toelage van de leden van het Koninklijk Huis vond ik echt goedkope retoriek. Immers de Tweede Kamer had zelf net een nieuw financieel statuut voor het  Koninklijk Huis vastgesteld. De leden van het Koninklijk Huis die een uitkering uit de staatskas krijgen zijn ambtelijk trendvolger. Ik krijg dit jaar iets meer, dus de Koning ook. Maar als volgend jaar de ambtenaren worden gekort, gaat de Koning ook mee. Ik wil best een discussie over allerlei functionele kosten aangaan, zoals over het privégebruik van vliegtuigen. Dat is een gewoonte die gegroeid is, en daar kun je best een zinnige discussie over hebben."

- Willem-Alexander toont te weinig dat hij de toekomstige koning wil zijn.
,,Dat lees je meer. In HP/De Tijd stond nog niet zo lang geleden een vrij schunnig verhaal met als ondertoon: wij Nederlanders willen Willem-Alexander niet meer. Ik denk dat het heel moeilijk is, zeker als er nog een regerend staatshoofd is, om je al te bewijzen en te profileren als toekomstig staatshoofd. Daarom zeg ik ook: 'koninklijke familie, laat meer van je agenda zien'."

- Willem-Alexander moet te lang wachten om zijn moeder op te volgen.
,,Als je zegt dat iemand te lang blijft, spreek je uiteindelijk een oordeel uit over het zittende staatshoofd. Dat wil ik niet: ik denk dat Beatrix het in grote lijnen goed doet en meer dan dat. Zij weet op de goede momenten de juiste toon te treffen. Ik vind het heel moeilijk om te zeggen dat haar regeerperiode te lang is. Maar ik denk dat de vorstinnen in Nederland altijd een redelijke wijsheid hebben getoond om op een gegeven moment te zeggen: 'ik stop er mee'."

- Willem-Alexander had nooit moeten beginnen aan een vakantievilla in een land als Mozambique.
,,Ik denk dat het allemaal minder een discussiepunt was geweest als er van te voren in alle openheid over gesproken was. Ik denk dat het in Nederland ook minder emotie had gegeven als het in Zuid-Afrika was geweest. Dat is toch een wat andere natie. Wat het hele project geen goed gedaan heeft, was de beeldvorming dat het blijkbaar werd beschouwd als een elitair project: zo van, we zijn onder ons. Dat kan heel negatief overkomen: onder ons, is niet bij jullie. Dat hadden ze moeten voorzien." © GPD Noordhollands Dagblad

Ook in 'Zweeds model' heeft koning veel invloed

Koninklijk Europa verzamelde zich rond 30 april 2006in Stockholm voor een grootse viering van de zestigste verjaardag van koning Carl Gustaf. Op koningin Elizabeth na was iedereen present, zelfs koning Juan Carlos, toch geen liefhebber van dit soort feestjes. Uit Nederland kwamen koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Máxima.

Die massale opkomst tekent het grote aanzien dat de Zweedse vorst sinds zijn aantreden in 1973 heeft verkregen. De republikeinen in eigen land zijn er niet zo blij mee. De monarchie is dankzij Carl Gustaf sterker dan ooit.

'We zijn één pennestreek verwijderd van de republiek', merkte toenmalig premier Olof Palme hoopvol op toen Carl XVI Gustaf in 1975 voor het laatst zijn handtekening mocht zetten onder een Zweedse wet. Dat was de nieuwe grondwet, waarin 'de koning' uit de regering werd gehaald en een louter ceremoniële functie kreeg als 'symbool van Zweden'.

Bijgedachte achter die modernisering was dat de koning zich vanzelf overbodig zou maken. Carl Gustaf, die op zijn 27ste koning werd, had het aanvankelijk ook niet gemakkelijk. ,,Ik moest het ambt opnieuw vorm geven en invullen." Dat ging met vallen en opstaan, maar de laatste jaren is de positie van de koning onbetwist. Zijn snelle en adequate reactie in 2004 bijvoorbeeld op de tsunami, die honderden Zweden het leven kostte, stak bijvoorbeeld gunstig af bij het gestuntel van de regering.

In het buitenland staat de staatsinrichting bekend als het 'Zweedse model', dat door politici in Nederland en België met regelmaat ook voor eigen gebruik wordt aangeprezen. ,,De essentie van de monarchie ligt niet in de koning als deel van het bestuur, maar in de koning als staatshoofd," zei voormalig D66-voorman Thom de Graaf een paar jaar geleden. Maar, zo voegde hij er als waarschuwing aan toe ,,het Zweedse model is in de beeldvorming ten onrechte het lintenknipmodel." Het koningschap is niet alleen symbolisch, maar heeft wel degelijk nog veel inhoud. Degenen die dit aanbevelen voor Willem-Alexander en Filip schieten er niet veel mee op, wilde De Graaf maar zeggen.

Dat de koning nog een rol van betekenis heeft, hebben de Zweedse republikeinen - een meerderheid van de Riksdag, het parlement is voor afschaffing van monarchie - inmiddels ook ontdekt. En voorlopig zijn ze niet van de populaire koning af. ,,Pensioen is voor mij geen mogelijkheid. Dat is niet iets waar ik aan denk of over praat."

Zijn twee voorgangers regeerden tot na hun negentigste. Indien hij net zo lang leeft, kunnen de Zweden nog even vooruit. Zijn zestigste verjaardag zag Carl Gustaf echter wel als een moment voor reflectie. ,,En een mooie gelegenheid om mijn familie, de regering en het Zweedse volk te danken voor alle steun die zij mij hebben gegeven."  © GPD; Foto's: © Marius Cirtiu

Lech 2009 in een paar extra beelden

* Koningin Beatrix samen met kleindochter Ariane. Alle foto's:  GPD AP Matthias Schrader

* Prins Constantijn op de skipiste met graaf Claus-Casimir.

* Prinses Máxima heeft er zin in.

* De hele familie van de Eikenhorst.

* Plus Constantijn en zijn gezin en de Koningin.

'Skifanaat kan hart ophalen in winters Lech'

Verslaggevers zijn dit jaar niet welkom bij de fotosessie van de koninklijke familie in Lech. Prins Willem-Alexander heeft geen zin in de 'puinhoop' die hij vorig jaar rond het fotokwartiertje meemaakte. Bovendien moet het geen gewoonte worden zo'n gesprek, voordat je het weet, zit je er jaren aan vast. Het idee!

Vanuit Lech daarom een fotografische én geschreven impressie van royaltyfotograaf Patrick van Katwijk (Dutch Photo Press) die zoals altijd zijn ogen en oren goed de kost heeft gegeven.

Hoe grauw en koud het vorig jaar in Lech nog was rond het jaarlijkse sneeuw fotomoment, hoe zonnig en gemoedelijk het dit jaar is. Elke skifanaat kan zijn hart ophalen in skioord Lech am Arlberg.

Het Oostenrijkse dorp kan zich verheugen op een stevig pak sneeuw en een stralend zonnetje. Dropen de mensen vorig jaar rond drie uur langzaam af, nu doet men de ski's af en geniet men van de zon op de terrasjes. Vooral de après-ski zal dit jaar in trek zijn.

Vorig jaar was het een kille aankomst op treinstation Langen am Arlberg, maar dit jaar was het een zonnig onthaal met busladingen vol met mensen die hun skiuitrusting al aan hebben en niet kunnen wachten om de lange latten onder te doen. En ook de taxichauffeur laat na zijn tiende rit weten onder de indruk te zijn hoe Voralberg erbij ligt. 

Tussen de vaste Lech toeristen lopen ook weer enkele bekende Nederlanders. Die schrikken als een fotograaf met een telelens voorbij loopt, en die kijken vervolgens verontwaardigd als diezelfde fotograaf ze niet fotografeert.

Bij aankomst in het hotel met twee camera's om de schouders voert de hoteleigenaresse meteen het woord. ,,You are here for the Dutch Royals?'' En net zoals vorige jaar, in een ander hotel, wordt begonnen met ,,I remember the time Juliana was here.''

Trots maar ook gewoontjes vertelt de wat oudere dame op de gesprekjes met een Juliana die haar kapotte skischoenen gewoon laat maken bij de gewone schoenenwinkel en hoe Irene als de beste kan skiën. 

Dat de Oranjes en Lech al decennia met elkaar zijn verweven blijkt wel als de zoon van de hoteleigenares binnenkomt en meteen vertelt dat hij 'the Prince and beautiful Máxima' met enige regelmaat in zijn restaurant heeft ontvangen, ook zomers. Ze krijgen, zegt hij, geen voorkeursbehandeling.

Alleen maandag zijn ze even weer Koningin, Prins en Prinses als ze een kwartiertje moeten glimlachen voor de fotografen. Maar daarna houd hun speciale behandeling op en keren ze terug naar Lech waar niemand op kijkt als ze voorbij lopen. Want tenslotte schijnt de zon ook een beetje Oranje waar zij dan ook de komende week zonder media vast en zeker gebruik van gaan maken.

© GPD Tekst en foto's: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Voor koningin Beatrix rest weinig nieuws

Je kunt er de klok op gelijk zetten. Met Prinsjesdag in aantocht barst de discussie over de zogeheten embargoregeling los: het verstrekken van de Miljoenennota en de begrotingen van ministeries enkele dagen voor de derde dinsdag in september aan pers en parlement, op voorwaarde dat er tussentijds niet over wordt gepubliceerd.

Doel van de regeling is dat de Kamer zich beter kan voorbereiden op het belangrijkste debat van het jaar, de algemene politieke beschouwingen, en dat de pers voldoende tijd krijgt om het enkele kilo's wegende papierwerk in handzame berichten te verpakken en van de nodige duiding te voorzien.

Ditmaal is het kabinetsfeestje in de Ridderzaal flink verstierd door NRC Handelsblad. De krant citeerde afgelopen zaterdag al uitgebreid uit de nog geheime stukken, daarmee veroorzakend dat koningin Beatrix straks in haar Troonrede oud nieuws zit voor te lezen.

Het kabinet staat in dit geval machteloos: NRC heeft geen embargoregeling getekend en is dus vrij om via eigen nieuwsgaring verzamelde berichten te publiceren over de plannen voor volgend jaar. Tegen de krant worden dan ook geen stappen ondernomen, laat directeur Henk Brons van de Rijksvoorlichtingsdienst weten. Pas op Prinsjesdag zal het kabinet op de kwestie ingaan.

Het is op het Binnenhof een publiek geheim dat ministerpresident Jan Peter Balkenende geen voorstander is van de embargoregeling. Vorig jaar zorgde hij ervoor dat journalisten en Kamerleden pas op de ochtend van Prinsjesdag de stukken in handen kregen. Een jaar eerder werd de begroting helemaal niet vooraf verstrekt.

Pers en parlement moesten wachten tot de koningin was uitgesproken en toenmalig minister Gerrit Zalm van Financiën zijn beroemde koffertje aan de Kamer had aangeboden. Onder druk van de Eerste en Tweede Kamer werd de oude embargoregeling dit jaar in ere hersteld. Yvonne Timmerman-Buck, voorzitter van de Eerste Kamer, betreurt dat de rijksbegroting al voor Prinsjesdag op straat ligt.

,,Ik heb hem nog niet gesproken maar ik denk niet dat Balkenende hier blij mee is." Volgens Timmerman-Buck is het belang van een goed debat in de Kamer enigszins geschaad door de publicatie. Over verandering van de embargoregeling, wil ze zich niet uitlaten. Oud-minister Zalm vindt dat het kabinet de publicatie in NRC over zichzelf heeft afgeroepen, zo zei hij in Buitenhof.

,,Als je de stukken zo breed laat circuleren, kun je er donder op zeggen dat er iets uitlekt." Ook vindt hij dat Balkenende en minister Wouter Bos van Financiën voor hun beurt hebben gesproken door al voor Prinsjesdag bekend te maken dat de geplande BTW-verhoging niet doorgaat. Intussen hebben andere media het nakijken, want die hebben nu eenmaal afgesproken dat ze niet publiceren, ook niet als een ander medium dat al wel heeft gedaan.

Hoofdredacteur Birgit Donker van NRC Handelsblad vindt dat het kabinet informatie over de begroting zelf naar buiten moet brengen op het moment dat de beslissingen genomen zijn en daarmee niet moet wachten tot Prinsjesdag. ,,Informatie over besluiten die voor de burger van belang zijn, hoort zo snel mogelijk in de krant".

Ze wijst er op dat bewindslieden niet te flauw zijn om zelf wèl informatie uit de Miljoenennota naar buiten te brengen, dat zo uitkomt. Donker kondigt aan dat haar krant zich volgend jaar wederom niet aan de regels van de RVD zal conformeren wanneer de embargoregeling niet wordt gewijzigd.

Thomas Bruning, secretaris van de Nederlandse Vereniging van Journalisten, vindt het 'irreëel' dat media nu tot dinsdagmiddag moeten wachten met berichtgeving over de Miljoenennota. ,,Dat is in strijd met de logica van de vrije nieuwsgaring", vindt hij.

© GPD Laurens Kok, Hetty van Rooij; Foto's: © GPD Phil Nijhuis & David van Dam, Dutch Photo Press Patrick van Katwijk, Royal Press Europe Albert Nieboer

Prinses Laurentien: 'Ik wil bruggen bouwen'

Prinses Laurentien heeft haar vleugels uitgeslagen. Het eigen werk als communicatieadviseur staat nog steeds voorop, maar ze manifesteert zich ook meer in binnen- en buitenland. Belangrijk is de inzet, met haar eigen stichting, voor de bestrijding van het analfabetisme. ,,Ik wil bruggen bouwen", zei ze in een gesprek in 2005.

,,Het was een druk en uitdagend jaar, waarin veel is gebeurd en we ongelooflijk veel naar buiten zijn getreden. Ik zie nu wel resultaten, we worden serieus genomen. De bestrijding van ongeletterdheid staat op de agenda, krijgt aandacht, al kan het altijd nog meer. Het zou mooi zijn geweest als zich tienduizenden cursisten hadden aangemeld voor lees- en schrijflessen, maar dat is natuurlijk niet realistisch. Er is een toename, maar ik ben niet snel tevreden," zegt prinses Laurentien terugkijkend op het eerste jaar van haar stichting Lezen & Schrijven.

Met de oprichting daarvan is ze nadrukkelijk in de schijnwerpers getreden en de afgelopen maanden zijn haar activiteiten verder uitgebreid. Zaterdag bijvoorbeeld wordt ze beschermvrouwe van de Nederlandse Luister- en Braillebibliotheek, als opvolgster van koningin Juliana. Eerder werd ze beschermvrouwe van het HC Andersen-jaar en had ze een aandeel bij het Boekenbal en het poëziefestival in Groningen.

,,Het draait steeds weer om communicatie", verklaart ze haar rol. ,,Ik wil een klein steentje bijdragen, bruggen slaan, opdat mensen meer worden gehoord. Of het nu gaat om doen of slechthorenden, ongeletterden of blinden."

De nadruk op communicatie is niet zo gek voor iemand die aan de slag is gegaan als zelfstandig communicatieadviseur. Die zelfstandigheid was, vertelde Laurentien (39) onlangs, best eng. ,,Maar ik geniet ervan dat ik mijn eigen tijd kan indelen. Als ik nu iets met mijn kinderen wil doen, doe ik dat."

Het werk doet ze met passie, onderstreepte Laurentien eerder deze week in Zeist in een toespraak tot het congres van de fondsenwervers en goede-doelenorganisaties. Ze wordt gedreven door een intens gevoel van onrecht: er zijn in Nederland anderhalf miljoen mensen die niet goed kunnen lezen, schrijven of rekenen. Daar wil ze wat aan doen.

,,Het zou voor mij een grote overwinning zou zijn als ik niet meer nodig ben om het belang van alfabetisering en een geletterde samenleving van hoog tot laag onder de aandacht te brengen. En dat geldt ook voor de stichting. We hebben onszelf dan ook vijf jaar de tijd gegund om onze doelstellingen van aanjager op het gebied van alfabetisering te bereiken."

Laurentien houdt zichzelf daarbij regelmatig kritisch tegen het licht Doe ik het wel goed? Bereiken we onze doelen? ,,Het is een uitdaging om ondanks je passie zoveel afstand te bewaren dat je kritisch blijft op jezelf. Persoonlijk heb ik het nodig om scherp te blijven en vooruit en om je heen te blijven kijken. Hoe confronterend het soms ook is, ik probeer kritische meningen op te zoeken."

,,We moeten ons ook blijven afvragen of onze boodschap wel duidelijk overkomt," vervolgt Laurentien. En even belangrijk: ,,Iedere organisatie heeft bepaalde grenzen, dus moet je keuzes maken. Wat doen we wel en niet? Wat laten we aan anderen over?" Laurentien wil bedrijven en instellingen geen kant en klaar recept voorschrijven. Vorig jaar zei ze haar stichting te zien als een marktplaats, die mensen samenbrengt.

De jongeren staan het komend jaar in het middelpunt van de belangstelling. ,,Het is ongelooflijk belangrijk te zorgen dat er geen analfabeten meer bijkomen. Als we nu niet investeren in de jeugd, hollen we onze samenleving van binnenuit uit. De bestrijding van analfabetisme bestaat dus niet alleen uit volwassenenonderwijs, hoe belangrijk dat ook is. Het begint eigenlijk al vanaf de geboorte. Je moet bij het begin beginnen. Met voorlezen bijvoorbeeld, met kinderen bewust maken van taal. Als dat wordt overgeslagen, loop je een leven lang achter de feiten aan."

© GPD 2005; Foto: © Royal Press Europe

Kosten koningshuizen niet goed te vergelijken

De kosten van de Europese vorstenhuizen zijn onderling niet te vergelijken. Dat blijkt uit een flinterdun onderzoekje van de Belgische professor Herman Matthijs, die zaterdag het dagblad De Morgen inzage gaf in de voorlopige resultaten.

De Tweede Kamer vroeg onlangs aan premier Jan Peter Balkenende om zo'n vergelijking. Volgens Balkenende was dat weinig zinvol omdat elk land de kosten op verschillende manieren berekent en veel uitgaven onzichtbaar zijn. Het onderzoek van Matthijs, werkzaam aan de Vrije Universiteit Brussel, geeft de premier gelijk.

Alleen Nederland en het Verenigd Koninkrijk geven een overzicht van alle kosten, in de andere monarchieën zijn meestal alleen de uitkeringen aan de koninklijke familie bekend. Reis- en verblijfskosten, onderhoud van paleizen, kosten van personeel en beveiliging blijven onvermeld of zijn niet te achterhalen.

De Oranjes staan voor 113,9 miljoen euro op de begrotingen van zo'n zeven ministeries, meldde Balkenende vorig jaar op Prinsjesdag. Sindsdien is echter gebleken dat de bijvoorbeeld door Defensie, Verkeer en Waterstaat, VROM en Binnenlandse Zaken aangeleverde bedragen onjuist zijn.

Het onderhoud van het jacht van de koningin, De Groene Draeck, kostte minder, de vliegkosten waren verkeerd verrekend, paleis Soestdijk hoorde niet op de begroting thuis en de personeelskosten van de koningin stonden ten onrechte bij Binnenlandse Zaken.

Vandaar dat Balkenende op last van de Kamer nu alle begrotingen laat uitkammen om komende Prinsjesdag wél de juiste cijfers te kunnen geven. Dan moet ook blijken in hoeverre de eerder genoemde 113,9 miljoen klopt.

Dat bedrag steekt schril af bij de 8,6 miljoen euro die de Spaanse koninklijke familie de staatshuishouding zou kosten. Dat is het laagste bedrag in Europa, op Liechtenstein na, waar de vorstelijke familie alle kosten uit eigen zak betaalt.

,,Er is in Spanje geen openbaarheid en er is geen transparant systeem", weet Matthijs. Alleen al de beveiligingskosten moeten een veelvoud zijn van die in Nederland (dertien miljoen euro).

De Spaanse koninklijke familie is omvangrijker dan de familie Van Oranje en zij wordt bedreigd door terroristische organisaties in eigen land. De kosten van beveiliging zijn evenwel niet bekend.

 Koning Juan Carlos reist ook meer dan koningin Beatrix, en bovendien zijn de af te leggen afstanden in eigen land groter dan de helikoptervluchten die de koningin in Nederland maakt. In de 8,6 miljoen euro die de Spaanse vorst voor zijn familie krijgt, zijn de transportkosten niet inbegrepen.

Matthijs' conclusie dat Nederland 'de duurste monarchie' van Europa heeft, is daarom voorbarig, juist omdat overal andere regelingen gelden en andere berekeningen worden gemaakt.

In België bijvoorbeeld krijgen meer leden van de koninklijke familie een 'dotatie' dan in Nederland. Prins Charles ontvangt in Groot-Brittannië geen staatsuitkering, maar heeft als troonopvolger via het hertogdom Cornwall een inkomen van omgerekend twintig miljoen euro per jaar. De één miljoen euro van prins Willem-Alexander is daarbij vergeleken een koopje.

© GPD; Foto's: © Royal Press Europe, Dutch Photo Press, AP

Minder te zeuren over kosten van koningin

Dat het vierde kabinet-Balkenende ook snél kan werken, bleek in de laatste vergaderweek van de Tweede Kamer vóór het zomerreces. Toen werden er enkele lastige vuiltjes met betrekking tot het Koninklijk Huis weggewerkt, waaronder de aanpassing van het Financieel Statuut voor dat Huis.

Tekst: Menno de Bruyne

Een gevoelig onderwerp, maar binnen drie weken was het gepiept en kwam er een eind aan alle gedoe over de vlieguren van de koningin en de royaal uitgevallen onderhoudskosten voor De Groene Draeck. De kosten van het koningschap doen het altijd goed in de publiciteit. Logisch, want het gaat om de monarchie, om bekende Nederlanders en om geld.

Voldoende ingrediënten voor een bepaald soort journalisten om te scoren, waarbij ze niet zelden geholpen worden door tegenstanders van de monarchie die gretig gebruik maken van ieder berichtje om het eigen republikeinse gelijk te halen. Wat dat betreft is er niks nieuws onder de zon.

Sinds Nederland een monarchie is onder de Oranjes, zijn 'opstootjes' over kosten van het koningschap een regelmatig weerkerend bijverschijnsel. De eerlijkheid gebiedt te zeggen dat het de republikeinen ook wel erg makkelijk werd gemaakt om prijs te schieten op de Oranjes.

Het 'inkomen der Kroon' was heel lang vastgelegd in de wet, sterker nog: in de Grondwet. Als na verloop van tijd die bedragen moesten worden aangepast aan de geldontwaarding of omdat er meer geld moest worden uitgetrokken voor de salarissen van het hofpersoneel, moest de wet worden gewijzigd.

Dat kan niet buiten de Tweede Kamer om - dus kwam er een debat, waarbij het er bij tijd en wijle heftig aan toe ging. Vooral in de jaren dat het nog niet boterde tussen 'rood' en Oranje grepen socialisten en communisten deze 'aanpassingswetten' aan om koning Willem III en koningin Wilhelmina af te schilderen als vertegenwoordigers van het 'grootkapitaal'.

Gênant was wat er gebeurde in 1907. Socialistenleider Pieter Jelles Troelstra sprak er schande van dat er vijftigduizend gulden extra werd uitgetrokken voor het onderhoud van de stallen op Het Loo terwijl veel arbeiders en hun gezinnen moesten zien te overleven in bouwvallige krotten en tochtige plaggenhutten.

Minister De Meester verdedigde het voorstel door tot in detail in te gaan op de beroerde staat van de livreien en handschoenen van de stalmeesters. Niet echt handig. De linkse kritiek op de monarchie verstomde na 1945. Koningin Wilhelmina had veel krediet gewonnen tijdens de oorlog, en koningin Juliana erna. Nog slechts af en toe vlamde het revolutionaire vuur weer op.

Bijvoorbeeld in 1965, toen uitgerekend een minister van PvdA-huize, Anne Vondeling, het inkomen van koningin Juliana verdubbelde. In 1984 was er veel rumoer over de negenhonderdduizend gulden voor de meerderjarige prins Willem-Alexander.

PSP-Kamerlid Van Es (in 2001 een van degenen die prinses Máxima hielp in te burgeren...) liet aantekenen bijna één miljoen gulden wel erg veel te vinden voor ,,zo'n snotneus''.

Nu is het eigenlijk alleen nog de SP die soms ageert tegen de royale geldsommen, zij het ook al minder fors dan voorheen. Wat veel heeft geholpen om het huishoudboekje van koningin Beatrix uit de politieke wind te houden, is het 'legislatief huzarenstuk' dat premier De Jong verrichtte in 1972.

Hij doorbrak het patroon dat er iedere keer in de Kamer moest worden gesproken over de inkomsten en uitgaven van de koningin. Hij legde die 'eens en voor altijd' vast in het zogenaamde Financieel Statuut van het Koninklijk Huis. Daarin werd voor de koningin én de andere uitkeringsgerechtigde leden van het Koninklijk Huis zowel het inkomen vastgepind alsmede de kosten voor personeel en materieel.

Via een vernuftige indexeringsformule konden die bedragen jaarlijks worden aangepast aan de lonen en prijzen. Het beoogde resultaat was meer zekerheid en minder stampei. Eén pijnpunt bleef echter: een totaalplaatje ontbrak. Weliswaar geeft het Financieel Statuut en het erbij horende jaarlijkse begrotingshoofdstuk 'Huis der Koningin' goed inzicht in de belangrijkste posten die gemoeid zijn met het koningschap, maar er is méér.

Neem de begrotingen van Verkeer en Waterstaat en Defensie. Daarop drukken de lasten voor het vervoer van de leden van het Koninklijk Huis en de beveiliging (marechaussee). Verspreid over de hele Rijksbegroting zijn er op die manier nog ettelijke uitgavenposten te vinden die te maken hebben met de monarchie.

Wie echt wil, kan al die bedragen wel bij elkaar sprokkelen en optellen, maar dat is een hele puzzel. Twee weken geleden hebben kabinet en Kamer hierover voor het eerst heldere afspraken gemaakt. Daarbij zal zeker hebben geholpen dat de fractievoorzitters van tevoren stuk voor stuk door de premier waren bijgepraat over de plannen.

Wat óók ten goede meewerkte, was dat koningin Beatrix zélf tijdens haar bezoek aan Litouwen had laten doorschemeren eveneens voorstander te zijn van meer transparantie.

Resultaat van dit alles is dat het Financieel Statuut inmiddels 'bij de tijd' is gebracht en dat vanaf 2009 de begroting 'Huis der Koningin' een overzicht gaat bevatten van álle uitgaven die samenhangen met de monarchie.

Waarmee degenen die klagen over de ondoorzichtige 'kosten voor de koningin' wéér een stok minder hebben om Hare Majesteit te slaan. © GPD Nederlands Dagblad, Menno de Bruyne; Foto's: © GPD (archief)

* Drs. Menno de Bruyne is koningshuisdeskundige, schrijft o.a. voor het Nederlands Dagblad en is werkzaam in de Tweede Kamer als voorlichter van de SGP.

Aanpassing financieel statuut Koninklijk Huis

De ministerraad heeft op voorstel van minister-president Balkenende, minister Bos van Financiën, minister Ter Horst van Binnenlandse Zaken en Koninkrijksrelaties en staatssecretaris De Jager van Financiën ingestemd met het voorstel de Wet financieel statuut Koninklijk Huis op onderdelen technisch aan te passen en te actualiseren.

Dat is vrijdag 30 mei na afloop van het kabinetsberaad bekend gemaakt. Volgens minister-president Jan Peter Balkenende is de wijziging geen vingerwijzing voor een op handen zijnde troonswisseling. Het werd gewoon tijd de zaken op te schonen.

De rest van het persbericht van Algemene Zaken:

De huidige wet is op onderdelen verouderd en bevat leemtes. Zo bevat het nog bepalingen over prinses Juliana en prins Bernhard en over Paleis Soestdijk. Daarnaast worden berekeningsformules gehanteerd die stammen uit begin jaren ’70 en die niet goed hanteerbaar meer zijn. Bovendien noemt de huidige wet geen bedragen voor de uitkering voor een afgetreden Koning en de voorzieningen voor weduwen en weduwnaars.

De reikwijdte van de wet blijft ongewijzigd: er is geen uitbreiding van de kring van gerechtigden. Het wetsvoorstel regelt de grondwettelijke uitkeringen. Die bestaan uit de zogeheten niet-declarabele kostenvergoedingen en inkomens die ter beschikking worden gesteld aan de Koning (en diens echtgenoot of echtgenote), de vermoedelijke opvolger van de Koning (en diens echtgenoot of echtgenote) en de Koning die afstand van het koningschap heeft gedaan (en diens echtgenoot of echtgenote). Overige leden van het Koninklijk Huis kregen en krijgen geen uitkering en dus ook geen inkomen op grond van deze wet.

De hoogte van de inkomens van Hare Majesteit de Koningin, Zijne Koninklijke Hoogheid de Prins van Oranje en Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Máxima blijven ongewijzigd. Ook de hoogte van kostenvergoedingen aan Hare Majesteit de Koningin, Zijne Koninklijke Hoogheid de Prins van Oranje en Hare Koninklijke Hoogheid Prinses Máxima wijzigt per saldo als gevolg van dit wetsvoorstel niet. Het wetsvoorstel is dus per saldo budgettair neutraal.

In het voorstel worden de huidige twee vergoedingen voor personeel en materiële kosten samengevoegd tot één vergoedingscomponent. Tevens wordt de regeling met betrekking tot de aanpassing van de kostenvergoeding vereenvoudigd en gemoderniseerd. De huidige wet bevat daarvoor met betrekking tot de personele kosten verouderde bepalingen.

Met het oog op de rechtszekerheid wordt duidelijkheid in de wet zelf verschaft over de hoogte van de uitkering nadat er afstand is gedaan van het koningschap en in geval van overlijden. De huidige wet verplicht wel om in een dergelijke situatie een regeling te treffen, maar bepaalt niet de inhoud en bedragen daarvoor.

Deze leemtes worden thans rechtgezet. Bij de in het wetsvoorstel opgenomen bedragen is zoveel mogelijk aangesloten bij de bedragen zoals die in het verleden naar verhouding zijn uitgekeerd, te weten aan koningin Juliana na haar aftreden en aan prins Bernhard.

De ministerraad heeft ermee ingestemd dat het wetsvoorstel voor advies aan de Raad van State zal worden gezonden. De tekst van het wetsvoorstel en van het advies van de Raad van State worden pas openbaar bij indiening bij de Tweede Kamer. © GPD; Bron: RVD

Kleuter moe(s)t monarchie Nepal redden

In november 2008 moe(s)t worden beslist over het al of niet schrappen van de eeuwenoude monarchie in Nepal. De uitslag stond eigenlijk vast: koning Gyanendra en kroonprins Parras zijn zo gehaat dat het koninkrijk in de Himalaya een republiek zou worden. Maar premier Koirala heeft een verrassende zet gedaan: hij wil de vierjarige prins Hridayendra als koning.

De dagen van de Nepalese koning Gyanendra zijn geteld. Er gaat geen week voorbij waarin zijn bevoegdheden en macht verder wordt uitgekleed. Het parlement besloot vorige week dat een tweederde meerderheid genoeg is om hem af te zetten. De grondwetgevende vergadering die later dit jaar bijeenkomt om de toekomst van Nepal te bepalen, moet zich buigen over de toekomst van de monarchie. Gyanendra geniet maar weinig steun.

De maoïstische rebellen die meer dan tien jaar strijd voerden tegen het koningshuis en de heersende klasse in de hoofdstad Kathmandu, willen hem berechten en terechtstellen.

Gyanendra heeft de opstandelingen met harde hand bestreden. Hij zette in 2005 zelfs regering en parlement buitenspel om - zo dacht hij tenminste - effectiever te kunnen optreden.

De coup was een fiasco en sinds vorig jaar, toen hij de democratie moest herstellen, zit de koning in feite gevangen in zijn eigen paleis. Zijn macht is feitelijk en symbolisch afgebroken. Geen koninklijk portret meer op de bankbiljetten, geen 'koninkijke' luchtvaartmaatschappij, geen 'koninklijk' leger.

Zelfs het paleispersoneel is met de helft verminderd en in het paleis stapelen de rekeningen zich op. De koning moet opeens betalen voor water en elektriciteit en voor het invoeren van boodschappen uit het buitenland.

Gyanendra (59) heeft nooit goed gelegen. Hij was met zijn zoon Paras (35) de enige die in 2001 ontsnapte aan het bloedbad dat zijn neef kroonprins Dipendra aanrichtte in het paleis. Koning Birendra en tien familieleden kwamen daarbij om het leven, Dipendra stierf een paar dagen later en Gyanendra, die toevallig niet in het paleis was, werd de nieuwe koning. Maar zonder het aanzien en respect van zijn broer Birendra, die van Nepal een constitutionele monarchie had gemaakt.

Aan de nieuwe kroonprins Paras had iedereen zo mogelijk een nog grotere hekel. Drinkeboer, vechtersbaas, schuldig aan de dood van een populaire zanger, waarbij hij ongestraft bleef: geen wonder dat het parlement zich vorig jaar meteen de erfopvolging afschafte.

Niemand wil Paras als koning. Deze week kwam er echter een onverwachte reddingsboei in de vorm van een opmerkelijk voorstel van premier Girija Prasad Koirala.

Hij vroeg Gyanendra en Paras om voor de grondwetgevende vergadering afstand te doen van de troon ten gunste van Paras' in juli 2002 geboren zoontje Hridayendra. Dit jochie - zijn oudere zusje wordt gepasseerd, hoewel opvolging door vrouwen net mogelijk is gemaakt - kan als constitueel koning een verse start maken en zo de monarchie redden meent Koirala.

Precies om die reden is de maoïstische voorman Prachanda, die met zijn voormalige rebellen deeluitmaakt van de regeringsmacht, ook boos. Hij ziet de kans op het verkrijgen van een republiek slinken.

De koning heeft nog niet gereageerd. Koirala weer wel: journalisten die zijn voorstel optekenden hebben niet geluisterd. De grondwetgevende vergadering is aan zet. Voor aftreden is het eigenlijk al te laat. © GPD; Foto's: © GPD AP

Jarige koning Juan Carlos 'man van het jaar'

Juan Carlos 'de korte' werd de Spaanse koning bij voorbaat genoemd. Niet vanwege zijn lengte, maar vanwege de bij zijn aantreden in 1975 verwachtte korte regeringsduur. Juan Carlos I, die zaterdag zijn zeventigste verjaardag viert, zit 33 jaar later echter steviger op de troon dan ooit tevoren.

Het dagblad El Pais riep hem uit tot 'man van het jaar' en in een enquete gaf 69 procent van de Spanjaarden aan niet van de koning en de monarchie af te willen.

Juan Carlos liep tien jaar geleden met het plan rond tegen zijn zeventigste af te treden, zo vertelden intimi aan El Pais. Hij had het voorbeeld voor ogen van de Nederlandse koningin Juliana, die rond die leeftijd de scepter overgaf aan haar dochter Beatrix.

De koning en koningin Sofia hadden daarbij ook in gedachten dat hun zoon prins Felipe op die manier een gemakkelijker start zou kunnen maken. Maar nu het zover is, denkt de koning nog niet aan opgeven. Felipe, die eind deze maand veertig jaar wordt, kan nog wel even wachten.

Tenslotte heeft die net als zijn Nederlandse collega Willem-Alexander een jong gezin, dat tijd en aandacht vraagt. En in het politiek vaak rumoerige Spanje wil Juan Carlos niet voor schokgolven zorgen door op te stappen. Hoe anders was dat in november 1975, toen de Spaanse dictator generaal Francisco Franco de geest gaf en de jonge Juan Carlos als de door de caudillo aangewezen opvolger de eed op de grondwet aflegde. Juan Carlos werd door zowel door de Franco-aanhangers als de Franco-haters gezien als een marionnet.

Hij had altijd precies gedaan wat Franco hem opdroeg, al of niet uit besef dat de troon alleen op die manier kon worden veiliggesteld. Franco had immers alternatieven, zoals prins Carlos Hugo van Bourbon-Parma - destijds de echtgenoot van de Nederlandse prinses Irene.

Juan Carlos koos na de dood van Franco de enig juiste koers. Hij gaf zijn absolute macht op, en leidde Spanje naar een parlementaire democratie. Hij hield zich afzijdig van de politiek, en toonde zich na de invoering van de nieuwe grondwet en de bekrachtiging van de constitutionele monarchie in 1978 de beste verdediger daarvan.

De ultieme test kwam in 1981 toen gefrusteerde militairen een greep deden naar de macht. Koning Juan Carlos verscheen als opperbevelhebber van het leger op de televisie en gaf de putchisten bevel naar de kazerne terug te keren. Op dat moment was wel duidelijk dat het met die korte regeringsduur wel zou meevallen. ,,Vandaag zijn we allemaal monarchisten'', aldus communistenleider Santiago Carillo, de man die Juan Carlos nog maar enkele jaren het etiket 'el Breve' had opgeplakt.

De afgelopen dagen is in de Spaanse media de regeringstrijd van Juan Carlos van alle kanten belicht. De koning stond in 2007 een aantal keren in het brandpunt van de belangstelling, niet in het laatst vanwege zijn uitval naar de Venezolaanse president Hugo Chávez.

'Houd toch je mond' beet Juan Carlos op ondiplomatieke wijze de praatzieke president tijdens een topconferentie in Chili toe. T-shirts en ringtones met de uitspraak vlogen in Spanje de deur uit, maar een koning kan zich zoiets niet te vaak veroorloven.

De koning vertegenwoordigt de continuiteit van de staat, die in verschillende regio's steeds luider ter discussie wordt gesteld. Baskenland, Galicië en Catalonië willen meer dan de autonomie die ze nu hebben. Catalaanse nationalisten willen af van Spanje en haar symbool bij uitstek, de koning. Eind vorig jaar werden bij een koninklijk bezoek aan Girona zelfs foto's van Juan Carlos en koningin Sofia verbrand.

Lang is de koninklijke familie in de media ontzien, satire en spot zoals gebruikelijk in Engeland en Nederland bleef hen bespaard. Maar cartoonisten schromen niet langer om ook de Bórbons op de korrel te nemen - de rechter gaf vorig jaar een boete voor het afbeelden van een seksende kroonprins.

Met de recente scheiding van Juan Carlos' dochter Elena is ook het privéleven van de koninklijke familie onderwerp van gesprek. Juan Carlos is wat dat betreft de dans nog vaak ontsprongen.  Het waren altijd buitenlandse media die verhalen verspreidde over 's konings royale aandacht voor vrouwelijk schoon.

Koningin Sofia heeft er kennelijk mee leren leven. ,,Onze relatie is vriendschap geworden, een erg sterke vriendschap. We zijn gezellen, reisgenoten. We zullen altijd samen verder reizen'', zei in een biografie. ,,Ze is jaloers, met waardigheid'', aldus de koning. © GPD; Foto's: © GPD AP   

'Koningin Beatrix heeft in kersttoespraak gelijk'

Koningin Beatrix doelde in haar kersttoespraak van afgelopen dinsdag inderdaad op Geert Wilders. Maar ze ging haar boekje niet te buiten.

Door Koert van Bekkum (Nederlands Dagblad)

Weinigen zullen bij het beluisteren van de kersttoespraak van koningin Beatrix niet even hebben gedacht aan Geert Wilders en zijn Partij voor de Vrijheid (PVV). Sinds Wilders in de Tweede Kamer onverbloemd positie kiest tegen de ‘slappe houding’ van regering en parlement tegenover de ‘islamisering’ van Nederland, is de toon van het debat in het hoogste orgaan van de democratie aanmerkelijk verruwd.

Wilders laat de kiezer zien dat hij niets te maken heeft met het ‘Haagse gedoe’ en ziet de islam als Het Kwaad. Daarom spreekt hij naar eigen zeggen bewust onparlementaire taal en is het in zijn opvatting ook gerechtvaardigd generaliserend te spreken over moslims. Gematigde moslims doen immers niets anders dan wat de islam takiyya noemt: ze verbergen slechts hun ware gezicht om vervolging te voorkomen.

Leg daar de kersttoespraak eens naast. In onze tijd voeren ,,gevoelens van onrust en onzekerheid de boventoon’’. We zien ,,een neiging tegenstellingen juist te verscherpen. Grofheid in woord en daad tast de verdraagzaamheid aan. (…) In zo’n sfeer worden mensen al snel als groep over één kam geschoren en worden vooroordelen als waarheid aangenomen.’’ De koningin noemt dat ‘gevaarlijk generaliseren’, waardoor de gemeenschapszin erodeert.

En even verderop: ,,De ruimte die nodig is om nieuw vertrouwen op te bouwen begint met het aanvaarden van verscheidenheid. Die is nu eenmaal een gegeven.’’ En: ,,Samenlevingsproblemen zijn niet op te lossen met simpele recepten voor een geïntegreerde maatschappij.’’

In het licht van deze parallellen is zowel de reactie van Wilders als die van zijn collega-parlementariërs bevreemdend. Het is logisch dat Wilders de toespraak afdoet als ‘multiculti-onzin’. Maar wie kaatst kan de bal verwachten. Ook is dat geen reden te pleiten voor een ceremonieel koningschap.

En Kamerlid Liesbeth Spies (CDA) speelde wel heel erg toneel toen ze verklaarde hogelijk verbaasd te zijn dat Wilders deze mooie toespraak persoonlijk opvat. Het is het zoveelste bewijs dat de andere partijen verlegen zijn met de PVV.

Veel beter reageerde minister-president Balkenende, die verklaarde uit te zien naar een debat met Wilders. Blijkbaar heeft hij zich goed voorbereid, nadat hem ter ore was gekomen dat Wilders er spijt van had de premier niet publiek ter verantwoording te hebben geroepen over de uitspraken van Máxima over 'de' Nederlandse identiteit. Een debat schept bovendien duidelijkheid.

Heeft Wilders misschien toch een punt? Het is zonder meer nieuw dat de koningin zich in een persoonlijk getinte toespraak zo rechtstreeks keert tegen een ontwikkeling in de Nederlandse samenleving en daarbij bijna partij kiest. Kan dat zomaar? Het kan inderdaad, zolang het staatshoofd de ministeriële verantwoordelijkheid maar respecteert. En dat is hier het geval.

De koningin zei niets dat tegen het kabinetsbeleid ingaat. Ook sprak zij niet anders over de democratie en verdedigde zij geen andere waarden en normen dan dat zij altijd heeft gedaan. De vraag kan daarom ook worden omgedraaid: waarom zou de koningin niet tegen de waan van de dag in aan haar opvattingen mogen vasthouden?

Zelfs het verwijt dat Beatrix toch ook de koningin is van Wilders en zijn kiezers, houdt geen stand. Ze zei immers ook dat er over en weer aandacht en begrip nodig is ,,voor de angst en onvrede die bij andere maatschappelijke groeperingen kunnen leven’’. Om daarop te laten volgen: ,,In wat een mens dierbaar is en heilig, ligt zijn grootste kwetsbaarheid. Voorkomen moet worden dat gekwetste gevoelens omslaan in wanhoop en agressie.’’

Terecht heeft de Koningin op eerste kerstdag haar positie benut om Nederland een spiegel voor te houden. Aan gemeenschapszin is inderdaad meer dan ooit behoefte. Evenals aan het handhaven van de grenzen van de wet én de erkenning dat onze democratische traditie respect voor minderheden inhoudt.
Daar moet iedereen het mee doen. Of je nu Geert Wilders heet of lid bent van het Haagse gerechtshof, dat negatief oordeelde over de SGP. © GPD Nederlands Dagblad

* Koert van Bekkum is adjunct-hoofdredacteur van het Nederlands Dagblad

Hard oordeel Beatrix over publiek debat

Koningin Beatrix heeft zich in haar 28ste kersttoespraak nog nadrukkelijker dan voorheen opgesteld als bindmiddel van de samenleving. Ze oordeelde hard over het politiek gekrakeel en het grove taalgebruik in het publieke debat van het afgelopen jaar en riep andermaal op tot respect, tolerantie en gemeenschapszin. Dat zijn begrippen die de laatste jaren steeds terugkeren in de koninklijke kerstboodschappen.

Uit de woorden van de koningin valt op te maken dat ze zich ernstig zorgen maakt over het verhardende politiek klimaat en de groeiende tegenstellingen. De toespraken hebben de laatste jaren een minder religieuze lading en zijn meer gericht op het blussen en beheersen van brandjes in de samenleving, die volgens Beatrix 'dreigt te verloederen'. En hoewel ze niemand met naam noemde, kan in haar omschrijvingen en woordkeuze een vingerwijzing worden gezien naar Geert Wilders en de zijnen.

,,De geschiedenis heeft ons geleerd dat tolerantie een basis biedt om spanningen te boven te komen en conflicten te overwinnen. Díe kostbare verworvenheid maakt deel uit van ons culturele erfgoed en blijft een bron van kracht", zei Beatrix. Maar dat erfgoed staat onder druk, zo stelde de koningin vast: ,,Vandaag zien we een neiging tegenstellingen juist te verscherpen. Grofheid in woord en daad tast de verdraagzaamheid aan."

Ze herhaalde daarmee haar eigen woorden uit het politiek woelige jaar 2002. ,,Dat mensen elkaar krenken, beledigen en discrimineren kan niet worden gedoogd. Persoonlijke opvattingen en eigen waarheden kunnen hiervoor nooit een rechtvaardiging zijn. Eigen gelijk is niet altijd de waarheid", verkondigde ze toen. ,,Vrijheid van meningsuiting is geen vrijbrief om te kwetsen noch om schaamteloos oordelen te verkondigen over mensen," meende ze een jaar later.

En vorig jaar stelde de koningin dat ,,een recht om te beledigen" niet bestaat. Ze vroeg ,,spanningen te beheersen en bereidheid met elkaars opvattingen rekening te houden." Als dat niet gebeurt ,,worden mensen al snel als groep over één kam geschoren en worden vooroordelen als waarheid aangenomen. Daarmee erodeert de gemeenschapszin", voegde Beatrix daar dinsdag in haar toespraak aan toe.

De koningin schrijft die toespraak zelf en kiest zelf het onderwerp, maar uiteindelijk is de minister-president verantwoordelijk voor haar woorden. Een oproep tot extra inspanningen om de samenhang in de samenleving te vergroten en verdraagzaamheid en onderling respect te versterken, was eerder dit jaar ook al te horen in de door het kabinet geschreven en door Beatrix voorgelezen Troonrede.

De koningin borduurde daar op voort. ,,Spanningen en conflicten zullen zich altijd voordoen en kunnen dan ook niet worden ontkend. Maar in plaats van ze aan te wakkeren, moeten we zoeken naar wegen om ze te beheersen en op te lossen. (..) Voorkomen moet worden dat gekwetste gevoelens omslaan in wanhoop en agressie."

De koningin greep daarbij terug op eerdere uitspraken. ,,Haat roept altijd haat op", zei ze in 2004. ,,Respect voor een ieders eigenheid in overtuiging en cultuur is voor allen een verplichting", klonk het al in 1999.

Beatrix pleitte ook nu voor onderling begrip.,,De ruimte die nodig is om nieuw vertrouwen op te bouwen begint met het aanvaarden van verscheidenheid. Van mensen kan niet worden verwacht dat zij allen hetzelfde denken, doen en geloven. Godsdiensten en politieke ideologieën krijgen met recht erkenning en vrijheid. Vereist is wél dat allen zich houden aan de grenzen van de wet, hoe ze zelf ook in het leven staan."

Dat het niet altijd eenvoudig is, onderkende de koningin ook. ,,Hoewel het niet altijd gemakkelijk is, kan weerstand toch overwonnen worden door toenadering te zoeken tot mensen uit andere tradities en overtuigingen. Dat vergt een instelling van luisteren en leren. Een dialoog wordt mogelijk als allen daadwerkelijk bereid zijn ook éigen zekerheden in de discussie te betrekken."

De uitzending van de kersttoespraak werd door 994.000 mensen bekeken.

© GPD; Foto-collage: © GPD Royalblog Photo Marius Cirtiu

Mabel en Friso: 'We hebben niet gelogen'

Mabel Wisse Smit zegt geen intieme relatie te hebben gehad met drugshandelaar Klaas Bruinsma. ,,Absoluut niet waar.'' Ze deelde niet zijn bed en de vriendschap met de gangster duurde slechts enkele maanden. Alles wat Bruinsma's voormalige lijfwacht Charlie da Silva over de contacten vertelde is gelogen.

,,Iedereen was opeens een expert over Mabel. Iedereen had een mening over Mabel. Er is een orkaan over me heen gekomen. Het was moeilijk staande te blijven. Ik heb er nog steeds verdriet van," zei ze in een tv-interview met Maartje van Weegen en Paul Witteman aan de vooravond van haar huwelijk met prins Friso.

In het soms stroef verlopende gesprek gaven Mabel en haar verloofde toe dat ze eerder meer details over de 'contacten' met Bruinsma hadden moeten vertellen, waardoor een hoop ellende had kunnen worden voorkomen. ,,Het waren vriendschappelijke contacten die enkele maanden hebben geduurd", herhaalde Mabel Wisse Smit. Ze herinnert zich Charlie da Silva ('Hallo Mabel, ken je me nog') niet, ,,en dat kan ik naar eer en geweten zeggen."

Het was Da Silva die in een geruchtmakend interview met Peter R. de Vries naar voren bracht dat Mabel met Bruinsma een langdurige, innige relatie zou hebben gehad. Als 'die wijf van die Lange' overnachtte ze ook regelmatig op diens zeilboot 'Neeltje Jacoba'. Dat ze er sliep, klopt, maar dat was niet met Bruinsma.

Centraal in het tv-gesprek stond de commotie die kort na de verloving ontstond over de vermeende contacten van Mabel met de drugsbaron. ,,Er is een verkeerd beeld ontstaan," meende Wisse Smit, die fel werd verdedigd door haar aanstaande echtgenoot. ,,We hebben niet gelogen. We hebben onvoldoende de feiten verteld en daardoor is een verkeerd beeld ontstaan," aldus Friso, die eind 2000 wel even schrok toen Mabel hem vertelde over haar contacten met Bruinsma.

,,Drugsbazen waren voor mij mensen die in Amsterdam werden neergeschoten. Niet iemand met wie mijn vriendin vijftien jaar eerder, als 'naïeve' studente omgang had," zei de prins. ,,We hebben er wel heel veel over gepraat." En dan met name over de vraag 'hoe en wanneer vertel ik het mijn moeder?' (Friso: ,,Niet direct!") en 'wat zeggen we aan de minister-president?'

,,Het was geen bijzondere relatie,'' aldus Friso. ,,Er gingen bij ons geen alarmbellen rinkelen. We hebben nooit ingeschat dat het een probleem zou worden. We hebben alles verteld waarvan we dachten dat het voor de premier van belang was. We zijn onverstandig geweest door niet alle feiten te vertellen."

Dat laatste was ook het verwijt dat het paar van premier Balkenende kreeg na het televisieoptreden van Da Silva. De minister-president vond dat hij 'onvolledig en onjuist' was voorgelicht. ,,Tegen onwaarheid is geen kruid gewassen", aldus Balkenende. In de ogen van Friso en Mabel betekende die harde uitspraak echter niet dat ze hadden gelogen. ,,Dat hebben de media ervan gemaakt."

Friso onthield zich, ondanks aandringen van Witteman, van verder commentaar op Balkenende. Het paar oordeelde wel hard over de pers, die 'ronduit schandalig' te werk was gegaan en 'geen respect meer had voor feitelijk onderzoek'.

Zo werd Mabels in 2000 overleden stiefvader Peter Wisse Smit in berichten steeds opgevoerd als bankier bij de Rabobank, terwijl hij in werkelijkheid werkte bij Erasmus Verzekeringen in Rotterdam. ,,Het is een klein detail, maar als dat al niet wordt uitgezocht. Iedereen schrijft elkaar maar na. Niets wordt gecontroleerd."

Zo ook met de vermeende homoseksualiteit van Friso. Na acht jaar van geruchten over zijn seksuele geaardheid vond hij het nodig via de Rijksvoorlichtingsdienst bekend te maken 'geen homo' te zijn. Dit omdat nu ook de serieuze pers de roddelbladen ging napraten en in bespiegelingen over het koningschap 'de homoseksuele Friso' afserveerde.

,,Toen vond ik het nodig om in te grijpen," aldus de prins, die in zijn afweging meenam dat hij met zijn opmerkelijke verklaring 'mensen zou kwetsen'. Zijn 'uit de kast komen' als hetero noemde hij ,,een heel vervelend moment in mijn leven.''

Dat de prins geen trek had in zijn 'koninklijke verplichtingen' zoals Koninginnedag en Prinsjesdag en het publiek zelfs een keer tersluiks met een opgeheven vinger zou hebben begroet was ook zo'n hardnekkig misverstand. ,,Ik had er best zin in", aldus Friso. ,,Zijn enthousiasme straalt niet van hem af. Hij kijkt vaak nors", verduidelijkte Mabel, volgens wie de prins juist erg humoristisch is.

,,We hebben veel plezier samen. Hij blijft mij verrassen", zei ze. Friso op zijn beurt had nog 'nooit een vervelende dag' met haar beleefd. Het paar heeft nooit serieus overwogen de boel de boel te laten en buiten Nederland te trouwen, al hebben ze wel even met die gedachte gespeeld. ,,Maar ik denk niet dat we een plaats hadden kunnen vinden waar geen Nederlandse journalisten zijn,'' meende Friso.

De prins zei te accepteren dat hij door zonder parlementaire toestemming te trouwen geen lid meer is van het koninklijk huis. ,,Voor mijn moeder is het niet eenvoudig geweest, maar zij heeft ons heel erg geholpen", zei Friso. Of hij in de toekomst nog koninklijke taken zal vervullen - zoals deelname aan Koninginnedag - ,,hangt af van de familie.'' © GPD april 2004

Naam Mabel altijd samen met Bruinsma

'Komt er dan nooit een einde aan?' Eind september 2003 is Mabel Wisse Smit ten einde raad. Elke dag brengt nieuwe 'onthullingen' over haar verleden. Dit alles omdat ze tegenover koningin en premier heeft gezwegen over de precieze aard van haar 'zeilcontacten' met gangster Klaas Bruinsma. Het oordeel over Mabel is sindsdien wat milder geworden, maar de naam 'Bruinsma' kleeft voor altijd aan de hare.

Bij de aankondiging van haar verloving met prins Friso op 30 juni 2003 was ze nog de 'lieve en begaafde' schoondochter, die zoals koningin Beatrix zei, 'op geheel natuurlijke wijze haar plaats in de familie had veroverd'. Nauwelijks twee maanden later werd Mabel als het ware het paleis uitgesleurd, op de mestkar gehesen en met pek en veren ingesmeerd. De aankomend prinses heette opeens een maffiameisje te zijn.

Mabel Wisse Smit maakte via Laurentien Brinkhorst eind 2000 op een feestje kennis met Friso, die altijd wat contact gestoord en teruggetrokken overkwam. ,,Dat is slechts de buitenkant", aldus Mabel. Zij werkte voor multimiljardair en filantroop George Soros in Brussel, hij bankierde bij Goldman Sachs in Londen. Het klikte snel. Ze zagen elkaar vaker en na een paar maanden vond Mabel de tijd rijp hem iets te vertellen over haar verleden.

Het ging daarbij om haar studententijd, toen ze wel eens ging zeilen met drugshandelaar Klaas Bruinsma. Dat ze dat direct aanstipte was een bewijs dat Mabel over een goede en gevoelige politieke antenne beschikte. Ze begreep dat haar vriendschap met de crimineel tegen haar kon worden gebruikt bij een eventuele relatie met de prins.

Het paar praatte er uitvoerig over. 'Het zou implicaties kunnen hebben voor het vragen van parlementaire toestemming', bedacht ook Friso. De antenne was echter nét niet precies genoeg afgesteld. Volgens hun brief aan premier Balkenende (oktober 2003), besloot het paar vervolgens details over de verhouding tussen Mabel en de inmiddels vermoorde drugshandelaar voor zich te houden.

Mabel wilde 'herinneringen waarvan ze hoopte dat ze tot het verleden behoorden', laten rusten. ,,We hebben alleen verteld wat wij dachten dat belangrijk was", aldus Friso. ,,We zijn onverstandig geweest door niet alle feiten te vertellen", voegde hij er meteen aan toe. Gelogen hadden ze niet.

Indien Mabel en Friso begrepen dat alleen al de associatie met Bruinsma voor ophef zou kunnen zorgen, is het echter moeilijk te vatten dat ze niet konden voorzien dat er wel een iemand zou kunnen gaan praten. Mabel hoefde daarbij niet direct te denken aan Bruinsma's voormalige lijfwacht Charlie da Silva ('Ik heb hem nooit ontmoet en herken niets van de verhalen die hij vertelt'), maar wel aan studiegenotes.

Die waren het tenslotte ook die in een gesprek met zakenblad Quote repten over de contacten tussen de inmiddels vermoorde Bruinsma en Wisse Smit. Tenzij Friso tijdens de jaren dat hij in Londen werkte werkelijk alleen de financiële pagina's van de Britse kranten heeft gelezen, had hij moeten weten dat alles wat met de 'royals' te maken heeft, vroeg of laat op straat komt te liggen.

En Mabel wist uit haar betrokkenheid bij de politiek op de Balkan dat geen middel onbenut wordt gelaten om mensen zwart te maken. Die ervaring had ze in de jaren negentig tijdens de jarenlange vriendschap en relatie met de getrouwde Bosnische VN-ambassadeur en minister van buitenlandse zaken Muhamed Sacirbey in ruime mate opgedaan.

Sacirbey werd in maart 2003 zelfs opgepakt en in New York in afwachting van uitwijzing naar Bosnië in een cel gezet op basis van niet bewezen beschuldigingen van verduistering. Hij zou geld van de Bosnische VN-delegatie hebben gebruikt voor persoonlijk gewin, of om te gokken dan wel om de 'Servische spionne' Mabel te onderhouden.

Welke versie wordt gebruikt, hangt af van de relatie van de aanklager tot de in ongenade gevallen Sacirbey. Ze is over haar ex-vriend ook niet anders gaan denken na zijn arrestatie. Integendeel, ze maakte gezamenlijke kennissen er op attent, om ze aan te sporen in actie te komen, ,,De rechter moet maar oordelen of hij schuldig is", meent Mabel. 

Over haar relatie met Sacirbey was Mabel naar eigen zeggen openhartig tegenover Balkenende. Ze moest hem overtuigen dat er geen valkuilen waren voor het koninklijk huis. Heel moeilijk zal het overigens niet zijn geweest om de premier daarvan te overtuigen. Alles en iedereen was immers altijd vol lof over haar betrokkenheid en inzet bij en op de Balkan.

In het Srebrenica-rapport van het NIOD heet het zelfs dat 'Sacirbey en zijn toenmalige vriendin Mabel Wisse Smit de enigen zijn buiten het Nederlandse politieke en ambtelijke circuit die invloed op het beleid uitoefenden'. Dat maakte haar doelwit van de Servische propaganda - ze werd onder meer beschuldigd van betrokkenheid bij wapensmokkel - maar op aantijgingen aan haar adres reageerde ze niet.

'Ik geef geen commentaar op zeer speculatieve verhalen zonder duidelijk benoemde bron,' aldus Wisse Smit. Volgens de omstreden onderzoeker Peter Siebelt, auteur van 'Mabel - Koninklijk Bal Masqué', is zij door haar inzet voor Bosnische moslims echter 'medeverantwoordelijk' voor het drama van Srebrenica (waar duizenden Bosnische moslimmannen door de Serviërs werden vermoord). In die overtuiging staat hij verder alleen.

Gezien de ervaringen op de Balkan - de verdachtmakingen, het geruchtencircuit - en haar goede reputatie is het stilzwijgen over de Bruinsma-connectie moeilijk te begrijpen. Ook als zich niets onbetamelijks heeft voorgedaan. Alles wat met de koninklijke familie te maken heeft, wordt nu eenmaal onder een vergrootglas gelegd.

Een onschuldige vrijpartij (ongeacht of die plaats heeft gevonden of niet) in het vooronder van Bruinsma's boot Neeltje Jacoba wordt dan al gauw, met terugwerkende kracht, een staatsgevaarlijke activiteit. En als Mabel als activiste, netwerkster pur sang en lobbyiste, één ding toch zeker had moeten weten, is het wel dat je een eenmaal afgestoken verhaal niet meer zonder schade kunt veranderen of bijstellen.

De afspraak die Friso en Mabel aan het begin van hun relatie maakten, had daardoor onverwachte en verstrekkende gevolgen. Balkenende oordeelde dat hij 'onvolledig en onjuist' was ingelicht over de contacten tussen Mabel en Bruinsma. Hij voelde zich bedrogen en besloot dat de vertrouwensbasis ontbrak om het parlement toestemming te vragen voor het voorgenomen huwelijk.   

Dat was de apotheose van maanden waarin met name Mabel door een hel is gegaan. ,,Er kwam een orkaan over me heen. Het was moeilijk staande te blijven", zei ze op televisie. De ideale schoondochter werd een 'gangsterliefje' - en dat was nog de meest vleiende omschrijving. Elke dag bracht nieuwe onthullingen, geruchten en speculaties over de aard van haar contacten en relatie met Bruinsma.

,,Iedereen was een expert over Mabel. Iedereen had een mening over mij. Dat heeft heel veel pijn gedaan. Je kunt je ook niet verdedigen", aldus Mabel.De doodsteek voor haar reputatie kwam van de Chileense moordenaar Charlie da Silva, die in een geruchtmakende televisie uitzending van Peter R. de Vries een andere lezing gaf van de 'zeilcontacten' met Bruinsma dan Mabel zelf.

Mabel stond - schuldig of niet, 'ongelooflijke onzin of niet' - machteloos. 'Komt er nog een einde aan? Dit gun je zelfs je ergste vijanden niet', verzuchtte ze tegenover bekenden. Al haar werk sinds haar studententijd, toen ze Bruinsma had leren kennen, werd genegeerd. Friso, die probeerde zoveel mogelijk buiten de publiciteit te blijven, kreeg van de roddelbladen het advies haar maar te dumpen. Dat deed hij niet, al overwoog het paar even om maar buiten Nederland te trouwen.

Ook de koninklijke familie liet Mabel niet vallen. Integendeel. Veel werd gezien in de demonstraties van solidariteit wanneer Mabel en Friso samen met koningin Beatrix naar buiten traden. Langzaam luwde daardoor ook de storm. Mabel en Friso zetten hun plannen door, ook al zou Friso daardoor zijn lijn in de troonopvolging verliezen.

De aandacht gaat nu weer wat meer uit naar haar verdiensten en bijzondere kwaliteiten, al zal de 'affaire' altijd aan haar blijven kleven - zoals koningin Juliana ondanks 32 jaar bijna voorbeeldig koningschap nooit meer is losgekomen van Greet Hofmans en prins Bernhard voor altijd verbonden blijft met Lockheed. © GPD april 2004

Friso accepteert zijn nieuwe rol

Met zijn handtekening onder de huwelijksakte, na het 'ja'-woord op het stadhuis van Delft, zet prins Johan Friso een streep door zijn lidmaatschap van het Koninklijk Huis. Zijn naam wordt geschrapt in het rijtje mogelijke troonopvolgers en in het paspoort gaat een streep door de titel 'Prins der Nederlanden'. Het is einde oefening voor de prins, die de afgelopen maanden meer aandacht kreeg dan in zijn hele 35-jarige leven daarvoor.

Friso vindt het jammer dat het zo moet lopen, maar echt rouwig daarover toonde hij zich in het televisiegesprek met de NOS niet. ,,We gaan door met ons leven. Je moet de feiten accepteren zoals ze zijn." Als 'de familie' hem nodig heeft, dan is hij altijd bereid om ondersteunende diensten te verlenen en hij blijft erevoorzitter (met zijn broer Constantijn) van het Prins Claus Fonds.

Op Prinsjesdag zal hij er dit jaar in ieder geval niet bij zijn, maar wellicht dat zijn moeder hem kan overhalen in de toekomst op Koninginnedag toch handjes te schudden, te zaklopen en te zwaaien. Niemand die de prins er de laatste jaren op heeft betrapt erg enthousiast te zijn voor dit soort gelegenheden. Volgens aanstaande echtgenote Mabel Wisse Smit komt dat door zijn wat 'norse' uitstraling en niet door een gezonde afkeer van de feestelijkheden.

In zijn hart huppelde Friso vrolijk achter de fanfare aan ('Ik keek er altijd erg naar uit') en uiteraard zonder opgeheven middelvinger naar de Oranje-aanhang. Dat verhaal was volgens de prins 'totale onzin', een verzinsel van zijn relnichtje Margarita.

Friso wist van jongs af aan dat hij als tweede zoon van (koningin) Beatrix en Claus dicht bij de troon stond. Maar in de opbouw van zijn loopbaan hield hij daar geen rekening mee. Hij werkte als consultant bij McKinsey, was tot vorig jaar bankier bij Goldman Sachs in Londen en is sinds maart drie dagen in de week directeur bij TNO Space. Maar ook zonder een plaats op de reservebank van de monarchie ging Friso niet geheel voorbij aan de familieplicht. ,,Ik was bereid om, als het eventueel nodig zou zijn, die functie (van koning) te vervullen."

Werk en studie - Friso studeerde af in lucht-en ruimtevaart techniek en bedrijfseconomie - brachten de prins voor langere tijd naar het buitenland. Na het huwelijk vestigt het prinselijk paar zich in Londen, waar Friso al jaren woont. In de Britse hoofdstad worden de 'royals' van eigen bodem dag en nacht geschaduwd door de media, maar Mabel en Friso hoeven daar niet bang voor te zijn. Ze kunnen daar een anoniem bestaan leiden, hetgeen de aantrekkelijkheid van Londen ook verklaart.

De uithuizigheid van de verlegen, volgens vrienden wat contactgestoorde prins ('Hij is een echte bèta, over exacte onderwerpen raakt hij niet uitgepraat'), maakte het mogelijk dat er over hem allerlei verhalen de ronde hebben gedaan. Eén daarvan was zijn vermeende homoseksualiteit. Ooit begonnen als grap van een glossy, groeide het uit tot een 'feit', dat Friso uiteindelijk officieel ontkende. ,,Een heel vervelend moment", vond hij zelf.

De prins - en vanaf zaterdag ook graaf van Oranje-Nassau van Amsberg - houdt van snelle auto's, rally's, golf, reizen en duiken. Hij is allergisch voor pinda's en noten, zo bleek bij het afstudeerfeestje van broer Constantijn, toen Friso naar het ziekenhuis moest worden gebracht. En hij heeft gevoel voor humor, zij het van de cynische soort.

Dat is hem de laatste maanden, waarin een orkaan over hem en Mabel is geraasd, ook wel van pas gekomen. In die sfeer paste ook zijn opmerking dat de huwelijksreis naar IJsland zal voeren, passend bij het klimaat dat er in Nederland rond zijn huwelijk heerste. © GPD april 2004

Mabel en 'Mo': koningskoppel voor Bosnië

De inzet van Mabel Wisse Smit voor haar ex-vriend Muhamed 'Mo' Sacirbey is niet zo vreemd gezien de innige en langdurige banden tussen beiden. De mogelijkheid bestaat dat Wisse Smit in Sarajevo bij een eventuele rechtszaak moet getuigen. Van de vermeende fraude, waarvoor Sacirbey als voormalig Bosnisch ambassadeur is aangehouden, weet ze niets.

Door Harald Doornbos en Hans Jacobs

,,Het is volstrekt uitgesloten dat Mabel iets te maken zou hebben met de mogelijke verduistering van geld. Ik weet dat Muhamed onschuldig vastzit. Mabel heeft er helemaal niets mee te maken. Ze betaalde al haar vliegtickets uit haar eigen zak, niemand betaalde dat voor haar. En Mabel was niet gemachtigd om cheques van de Bosnische missie uit te schrijven. Dat konden alleen Sacirbegovic en de tweede man in de missie, Ivica Misic."

Aan het woord is Mirza Hajric, een van de beste vrienden van Muhamed Sacirbey - die hij bij zijn oorspronkelijke naam Sacirbegovic noemt - en voormalig persoonlijk adviseur van de Bosnische president Alija Izetbegovic. Hij kent ook Mabel Wisse Smit erg goed. ,,Mabel was een fantastische en zeer efficiënt werkende dame. Ze kwam naar Bosnië toe als een vrijwilligster om het land te helpen. Ze lobbyde voor Bosnië, ze hield van ons land. Ze heeft tijdens de oorlog in Sarajevo gezeten. Dat was gevaarlijk en dat maakt haar tevens een dappere vrouw."

Mabel Wisse Smit leerde de bevlogen Bosnische VN-ambassadeur Muhamed Sacirbey in 1993 kennen terwijl ze stage liep bij de Verenigde Naties. De diplomaat was kort daarvoor min of meer in de positie van spreekbuis van de door oorlog verscheurde jonge staat gerold. Zijn familie was in 1963 uit Joegoslavië gevlucht en uiteindelijk in Amerika terechtgekomen, waar Muhamed een typische Amerikaanse opvoeding kreeg.

Hij belandde na zijn rechtenstudie op Wall Street, waar hij werkte bij de Security Pacific Merchant Bank toen in 1992 het verzoek kwam om Bosnië te helpen. Vader Nedzib Sacirbey - de naam Sacirbegovic is bij de naturalisatie van de familie officieel veranderd - was namelijk een oude vriend van de Bosnische president Alija Izetbegovic. Muhamed - vrienden noemen hem 'Mo' - hielp eerst met het werven van fondsen, maar werd snel daarna de Bosnische vertegenwoordiger bij de Verenigde Naties.

,,Na een week had ik wel door dat ik de juiste man op de juiste plaats was", zei hij zelf daarover in een interview. Het was geen gemakkelijke taak, maar met zijn welbespraaktheid, tomeloze energie en jeugdig elan wist hij Bosnië in de westerse media een eigen gezicht te geven.

Sacirbey, die in 1995 ook even minister van buitenlandse zaken werd, gebruikte onorthodoxe methoden om de aandacht op zijn land te vestigen. ,,Dat moet wel, want anders worden we over het hoofd gezien", verdedigde hij zijn soms ondiplomatiek handelen.

Uit die tijd dateert ook de relatie met Mabel Wisse Smit. ,,Sacirbegovic en Mabel hadden een korte relatie. Drie of vier, hoogstens zes maanden. Die relatie duurde van eind 1994 of begin 1995 tot ergens halverwege dat jaar. Muhamed was getrouwd, maar had een zeer liberaal huwelijk. Hij en zijn vrouw hadden met elkaar afgesproken dat ze op dat gebied allebei konden doen wat ze wilden," zegt Hajric, tegenwoordig directeur van het agentschap dat de buitenlandse handel van Bosnië moet stimuleren.

Susan Sacirbey, al twintig jaar de echtgenote van Muhamed, schrikt niet wanneer haar wordt gevraagd naar de liefdesrelatie van haar man en Mabel Wisse Smit. Maar ze geeft een andere lezing. Van een 'romantische' relatie was volgens haar geen sprake. ,,Mabel deed ontzettend veel voor Bosnische vluchtelingen. Ze is een goede vriendin van mij en Mo. Ze is een briljant en goed mens, bevlogen en menslievend," aldus Susan Sacirbey vanuit New York.

Ook Muhameds jongere broer Omar, destijds werkzaam bij de Bosnische VN-delegatie en nu journalist, weet niets van een relatie. Hij heeft er althans 'nooit iets van gemerkt', ook niet bij de keren dat hij samen met 'Mo' en Mabel uitging. ,,Dat was heel ongedwongen en de gesprekken gingen allemaal over het werk", vertelt Omar. Hij krijgt bijval van Thorvald Stoltenberg, voormalig bemiddelaar in het Bosnische conflict en speciaal afgezant voor Joegoslavië namens de Verenigde Naties.

In zijn woning in Oslo kan hij zich Mabel Wisse Smit nog goed herinneren. ,,Een aardige, intelligente meid." Stoltenberg, oud-minister van defensie en tegenwoordig president van het Noorse Rode Kruis, heeft nooit gehoord van een andere verbinding tussen Wisse Smit en Sacirbey dan een beroepsmatige. ,,Natuurlijk kenden ze elkaar goed. Het was in die tijd onmogelijk om actief te zijn op de Balkan zonder deze man te kennen en met hem gezien te worden."

Lord David Owen is het echter niet opgevallen. De Brit, met Stoltenberg bedenker van een gecompliceerd en uiteindelijk verworpen vredesplan, kan zich Wisse Smit niet te herinneren. 'Maar ik heb in ruim tien jaar op de Balkan ook zo veel mensen ontmoet' laat de Brit weten.

Buiten de familie Sacirbey en Stoltenberg was het iedereen wel duidelijk dat er tussen Mabel en Muhamed iets moois was opgebloeid. ,,Dat was vrij duidelijk", zegt de Brit Tom Walker vanuit Londen. Hij was in 1996 en 1997 woordvoerder van de Europese Commissie in Sarajevo. ,,Ik heb ze vaak samen gezien. In de tijd dat ik in Sarajevo was, kreeg iedereen de indruk dat ze vriendje en vriendinnetje waren."

Volgens hem gingen de twee ook in januari 1997 'nog veel met elkaar om'. ,,En Mabel en Muhamed waren absoluut nog 'close' tijdens het popconcert van U2 in Sarajevo in september 1997." ,,Nadat er een einde kwam aan hun relatie zijn ze altijd goede vrienden gebleven," vertelt Mirza Hajric. ,,Zo hebben ze nog in Sarajevo nieuwjaar 1995-1996 gevierd met U2-zanger Bono en diens vrouw. Op dat moment waren Mabel en Muhamed echter gewoon vrienden."

De journalist Adnan Buturevic, die in Sarajevo werkt voor het weekblad Slobodna Bosna, weet nog precies waar hij ze toen tegenkwam. ,,Die avond hebben ze doorgebracht in restaurant Jez (een van de trendy restaurants van Sarajevo, de naam betekent Egel, red.) en in Akademija (meer een disco)." 

Mabel Wisse Smit reageerde bij de bekendmaking van haar verloving met prins Friso nogal kortaf toen ze op Huis ten Bosch werd gevraagd naar haar vriendschap met Sacirbey. ,,Ik heb premier Balkenende uitgelegd wat mijn relatie met de heer Sacirbey is geweest en wat mijn professionele contacten waren", antwoordde ze. Meer wilde ze daarover, ook na herhaaldelijk aandringen van de aanwezige journalisten, niet kwijt. Van Klaas Bruinsma was op dat moment nog geen sprake, dus daarover hoefde ze niets te zeggen.

,,Mabel heeft gedurende een bepaalde tijd een relatie gehad met Sacirbey", bevestigt Eef Brouwers, directeur-generaal van de Rijksvoorlichtingsdienst. De term 'relatie' wordt nadrukkelijk niet gebruikt voor Mabel Wisse Smit en topcrimineel Klaas Bruinsma. Daar ging het, volgens Wisse Smit, om 'contacten' en 'had ze enige tijd behoord tot de vriendenkring van de heer Bruinsma'.

Eef Brouwers wil de verhouding van Mabel met Sacirbey overigens geen 'liefdesrelatie' noemen. ,,Dat is zo'n zwaar beladen begrip. Maar ze zagen elkaar ook na het werk. Ja, ze kenden elkaar heel erg goed." Een soort koningskoppel van Bosnië eigenlijk.

In die tijd zat Wisse Smit ook bepaald niet stil. In 1994 richtte ze de 'European Action Council for Peace in the Balkans' op. Dat was een door de Hongaars-Amerikaanse miljardair en filantroop George Soros - tegenwoordig Mabels werkgever en pleitbezorger - gesponsorde organisatie die zich inzette voor vrede, democratie en stabiliteit op de Balkan.

Mabel hielp een jaar later haar vriendin Willemijn Verloop met het oprichten van War Child Nederland. Verloop was als stagiaire bij de organisatie van Mabel in de Balkan terecht gekomen, waar ze het plan opvatte een Nederlandse afdeling van War Child op te zetten. De stichting die oorlogskinderen helpt, is tegenwoordig vooral bekend door 'uithangbord' Marco Borsato. In de beginjaren hielp Sacirbey soms bij de fondsenwerving.

,,Ze konden erg goed met elkaar opschieten, maar dat Mabel romantisch in hem geïnteresseerd was, heb ik nooit gemerkt," meent Marylse Witké die eveneens stage liep bij Mabels Council. Witké, die werd ondervraagd door het zakenblad Quote, had eerder het idee dat 'Mo' werd 'gebruikt als nuttig persoon om contacten op te doen'.

,,Het was geen geheim dat er meer was dan een zakelijke relatie", stelt advocaat Phon van den Biesen. Hij kent Muhamed Sacirbey sinds april 1993, toen hij door de toenmalige Bosnische VN-ambassadeur werd gevraagd om de jonge staat te vertegenwoordigen bij het Internationaal Gerechtshof in Den Haag. Die positie bekleedt Van den Biesen nog steeds. Mabel Wisse Smit huurde ze enige tijd een werkkamer boven zijn kantoor in Amsterdam. ,,Mabel en Muhamed zijn mensen die ik hoog waardeer", zegt Van den Biesen.

Samen hadden ze invloed op het Nederlandse beleid inzake Bosnië, zo staat te lezen in het lijvige onderzoek "Srebrenica, een 'veilig' gebied" van het Nederlands Instituut voor Oorlogsdocumentatie. 'Bij het Nederlandse standpunt speelde wellicht ook het nauwe contact met Mohamed Sacirbey mee. Sacirbey en zijn toenmalige vriendin Mabel Wisse Smit zijn de enigen die door ambtenaren van het ministerie van Buitenlandse Zaken werden aangewezen als personen buiten het Nederlandse politieke en ambtelijke circuit die invloed op het beleid uitoefenden', meldden de onderzoekers.

Eén van hun bronnen is H. van der Zwan, destijds hoofd politieke VN-zaken op het ministerie en nu algemeen secretaris van het koninklijk huis. Onderzoeker Dick Schoonoord toonde zich tegenover Quote niet verbaasd over de rol van Wisse Smit. ,,Als je bevriend bent met een invloedrijk man, gaan sommige dingen vanzelf," meende hij.

,,Mabel kende veel belangrijke mensen omdat ze nou eenmaal zo aardig en intelligent is. Zo is ze ook bevriend met Pavarotti en David Bowie", meent Mirza Hajric. Adnan Buturevic bevestigt dat Mabel in belangrijke kringen verkeerde. Zo was ze ook met Sacirbey bij de vredesonderhandelingen op de Amerikaanse luchtmachtbasis Wright-Patterson in Dayton in het najaar van 1995. ,,Maar ze is uit Dayton gegooid door Richard Holbrooke (de Amerikaanse leider van de onderhandelingen, red.). Die had zoiets van 'Wie is dat nu weer, maak jij eens even dat je wegkomt", vertelt hij.

Holbrooke laat via zijn woordvoerder weten Mabel Wisse Smit te kennen. Op het genoemde incident kon hij echter niet reageren. Holbrooke noemt Muhamed Sacirbey in zijn boek 'To end a war' 'mijn eerste Bosnische vriend'. Onder de indruk van de bevlogenheid van de kersverse Bosnische VN-ambassadeur belde Holbrooke hem in 1992 op, en bood zijn hulp aan.

In het boek beschrijft Holbrooke een diner in augustus 1995 in de residentie van de Amerikaanse ambassadeur in Parijs. 'Mo' nam een aantal vrienden mee, vertelt Holbrooke, onder wie de Franse filosoof en schrijver Bernard-Henri Lévy én Wisse Smit. Dat laatste onthulde de Fransman in het boek 'Le Lys et la Cendre'.

Daarin verhaalt hij over het tumultueuze etentje - die avond werd achter de schermen het groene licht gegeven voor bombardementen van de Navo tegen de Bosnische Serviërs - en maakt melding van 'Maibel Smith', volgens Lévy 'la financée' - de verloofde - van Muhamed Sacirbey.

Twee jaar na Dayton nam het leven van Mabel Wisse Smit een nieuwe wending. Ze begon in 1997 in Brussel als directeur van het Open Society Institute van George Soros. Niet lang daarna ontmoette ze via Laurentien Brinkhorst haar huidige verloofde prins Friso. Ze bleef zich echter met de Balkan bemoeien, al is het niet langer haar specialiteit.

In 2002 is ze bij het World Economic Forum - dat haar later op de lijst zette van toekomstig 'wereldleider' - in Salzburg in gezelschap van de Servische premier Zoran Djindjic. ,,Mabel was altijd erg tegen Milosevic en werkte voor democratie in Bosnië, zowel als in Servië," zegt Adnan Buturevic. Dat verklaart ook Mabel zelf ook hulp kreeg, georganiseerd door voormalig EU-commissaris Emma Bonino en gesteund door de Franse oud-minister Bernard Kouchner. Die heeft een tijd lang namens de VN Kosovo bestuurd.

Sacirbey kwam ze in New York nog regelmatig tegen. ,,Ze heeft altijd contact gehouden", zegt Susan Sacirbey. Met haar echtgenoot liep het na Dayton minder goed af. Hij werd weliswaar in 1998 opnieuw ambassadeur bij de VN, maar nadat zijn partij de verkiezingen in Bosnië verloor, raakte hij zijn machtsbasis en uiteindelijk ook zijn baan kwijt. Het was tijd voor de afrekening, zo meende Sacirbey zelf.

In 2000 kwamen de beschuldigingen van 'machtsmisbruik' bij het aanwenden van fondsen. Een aanklacht is overigens nog steeds niet ingediend, er is slechts sprake van een gerechtelijk onderzoek. Muhamed Sacirbey noemt in zijn verdediging, zoals die te vinden is in het bij de rechtbank ter inzage liggende dossier, ook zijn 'vriendin Mabel Wisse Smit'.

Die wordt in Bosnië aangemerkt als 'spionne voor Servië'. Volgens Sacirbey - die ook protesteert tegen het gebruik van zijn oude naam Sacirbegovic - een bewijs van de politieke achtergronden van de beschuldigingen. ,,Het is politiek gemotiveerd", meent ook advocaat Van den Biesen, die daarin bepaald niet alleen staat. Hij heeft dan ook bij de rechter in New York schriftelijk getuigd van het goede karakter en de betrouwbaarheid van Sacirbey.

Ook Ed van Thijn en de Nederlandse oud-ambassadeurs Biegman en Sluijter deden dat. Wisse Smit helpt mensen die informatie willen over Sacirbey. ,,Ze heeft op discrete wijze haar mondelinge steun geuit. Daar zijn we haar dankbaar voor", aldus Susan. ,,Maar met fraude heeft ze niets te maken", benadrukt Mirza Hjric. © GPD 2004

* Met bijdragen van Ans Bouwmans (Washington), Philippe Deprez (Sarajevo), Esther Gotink (Londen), Windy Kester (Oslo) en Erwin Tuil (Den Haag)

Mabel en Friso is 'niet altijd recht gedaan'

Strakke gezichten, weinig zichtbare emotie. Het huwelijk van prins Friso en Mabel Wisse Smit was sober en ingetogen, in uitstraling en keuze van muziek. De spanning ontlaadde zich pas na afloop, bij het verlaten van de kerk en op het balkon van paleis Noordeinde met een flinke zoen van de bruidegom voor 'prinses Mabel'.

'Er sloegen vonken over' toen Mabel en Friso beseften dat ze hun levensreis voortaan samen willen vervolgen. Dat zei dominee Carel ter Linden zaterdag tijdens de huwelijksdienst in de Oude Kerk. Maar tijdens de plechtigheden was van het liefdesvuur weinig te merken. Wat opviel was juist de onderkoelde, soms wat afwezige reactie van Friso, die keer op keer de liefkozende blikken van zijn kersverse echtgenote onbeantwoord liet.

Alsof beiden werkten met een verschillend draaiboek. Alleen de uitwisseling van de ringen zorgde voor een vrolijke noot omdat Friso het kleinood niet zonder moeite aan haar vinger wist te krijgen. Mabel, die in het stadhuis ook al voor gelach had gezorgd door de ferme wijze waarop ze haar 'ja' uitsprak, demonstreerde daarop hoe vlot en snel het ook zou kunnen.

'Zie je wel' gebaarde ze tot hilariteit van de volle kerk, waar de meesten van de 1400 gasten de gebeurtenissen op televisieschermen van dichtbij konden volgen. Mabel was duidelijk beter op haar gemak dan de prins. Wisse Smit straalde in haar frivole jurk van Viktor & Rolf, nam de tijd om alles goed in haar op te nemen, hield oogcontact met haar moeder en schoonmoeder en genoot zichtbaar.

Friso echter leek het allemaal gelaten te ondergaan, maar Mabel had eerder al gezegd dat hij zijn emoties moeilijk toont en norsig kan kijken. Misschien was het ook de spanning of de gewichtigheid van het moment - Friso verloor zaterdag immers zijn koninklijke status - die de prins verder slechts aarzelend deed glimlachen. Van een gulle lach en uitbundig zwaaien was pas sprake na de dienst, bij de ingelaste balkonscene. Op het moment dat zijn nieuwe leven écht begon.

Het huwelijk was 'de afsluiting van een emotionele periode' zei burgemeester Hein van Oorschot van Delft als ambtenaar van de burgerlijke stand. Hij dacht met name aan de emoties die het paar de laatste maanden in de samenleving had opgeroepen. Hun verbintenis was immers omstreden toen bleek dat Mabel geen volledige openheid van zaken had gegeven over haar verleden.

Dat leidde uiteindelijk tot het besluit van premier Balkenende voor het huwelijk geen parlementaire toestemming te vragen. En het voerde, vanwege het tumult dat ontstond over Mabels 'zeilcontacten' met crimineel Klaas Bruinsma, tot 'gevoelens van verdriet en onmacht' bij het paar. ,,Die gevoelens maakten pijnlijk duidelijk hoezeer publieke figuren tot object worden van maatschappelijke aandacht en soms een mediajacht", aldus Van Oorschot.

Carel ter Linden echode die woorden in zijn overdenking. ,,Er zijn vele wateren als een stortvloed over jullie heengegaan. Sommigen hebben jullie in datgene wat daartoe de aanleiding gaf, niet goed kunnen volgen en begrijpen", meende de predikant. ,,Mensen hebben jullie - en nu zeg ik het voorzichtig - daarbij niet altijd recht gedaan."

Ter Linden dacht dat het langdurige verblijf van beiden in het buitenland - Friso woont in Londen, Mabel in Brussel - daar debet aan was. Het was 'niet gemakkelijk hen echt te kennen' en dan 'gaan wij mensen gissen en vaak ook ons ver-gissen'. Het televisiegesprek dat het bruidspaar gaf, had geholpen het beeld bij te stellen. ,,We kennen nu jullie hele reilen en zeilen," zei Ter Linden, zonder ironie.

Een opmerkelijke uitspraak in het licht van de discussie over de vraag of Mabel over haar zeilavonturen de wel of niet de waarheid heeft gesproken. De predikant constateerde dat de liefde tussen Mabel en Friso door alle tegenstand eerder is versterkt dan verzwakt. Dat Friso de ware was, ontdekte Mabel toen ze vaststelde 'dat ze niet gelukkig was als Friso niet gelukkig was.'

Friso formuleerde het anders. In zijn brief aan de predikant vergeleek hij het leven vergeleken met een vliegreis, compleet met ups en downs, slecht weer, tussenlandingen en genieten boven de wolken. Voor die levensreis zocht hij een co-piloot, om daarmee samen de volgende trajecten af te leggen. Een nogal zakelijke omschrijving van een levenspartner, maar wel passend voor de piloot en wereldreiziger die de 35-jarige prins is.

Voor hun huwelijksdienst had het paar gekozen voor ingetogen muziek. Die versterkte de wat ingehouden sfeer die de dag uitademde. Pas bij het koninklijke 'lijflied' 'U zei de Glorie' (in het Frans gezongen) kwam er wat schwung in de kerk. Opvallend was dat de ingetrouwde prinsessen de tekst van het lied uit hun hoofd kenden, terwijl de oudgedienden onder de Oranjes - die het toch bij iedere familieplechtigheid hebben gezongen - nog altijd het tekstboekje nodig hebben.

De koninklijke familie was bijna voltallig aanwezig, met een ereplaats voor grootvader prins Bernhard (92). Die had voorafgaande aan de dienst een gezellig onderonsje met dochter Margriet en schoonzoon Pieter van Vollenhoven. Die bezworen elkaar met handgebaren lachend over het besprokene niets te zeggen. Koningin Beatrix was zichtbaar blij dat haar laatste zoon nu ook is getrouwd, al zal ze hem daarom vrijdag op Koninginnedag moeten missen. © GPD 24 april 2004

Mabel vraagt leiderschap in strijd tegen aids

Prinses Mabel heeft vrijdag bij de opening van het elfde nationale aids-congres in Amsterdam gevraagd om 'meer leiderschap' in de strijd tegen aids. ,,We hebben meer leiders nodig - jong en oud, beroemd en onbekend, nationaal en internationaal. Meer mensen die de moed, het doorzettingsvermogen, de visie en de creativiteit hebben om een verschil te maken. Want zonder het leiderschap van velen zal het virus haar dodelijke pad blijven volgen", aldus de prinses.

,,Wereldwijd zijn we nog steeds aan de verliezende hand. De aidsepidemie groeit nog steeds harder dan de internationale respons. Effectief leiderschap vereist dat we onze aandacht en expertise richten op die zaken waar we het grootste verschil kunnen maken.", zei Mabel, die als directeur van het Open Society Institute van de filantroop George Soros al jaren een rol speelt in de strijd tegen aids. De ziekte dook precies 25 jaar geleden voor het eerst op in Nederland.

Volgens Mabel betekent ,,niet langer besturen - leiderschap betekent verantwoordelijkheid nemen. Ik geloof dat de aidsbeweging een goed voorbeeld is van deze nieuwe vorm van leiderschap - een leiderschap dat individuen en organisaties uit alle lagen en hoeken van de samenleving verenigt." Met dat 'nieuwe' leiderschap kan beter worden gefocust op het tegengaan van de verspreiding van hiv en aids.

,,Op het gebied van de behandeling is de afgelopen jaren enorme vooruitgang geboekt, maar op het gebied van preventie schieten we echter nog steeds tekort. Zonder effectieve preventie blijft het totale aantal geïnfecteerden groeien en krijgen we het virus nooit onder controle", stelde prinses Mabel.

Preventie is echter lastig. ,,Omdat het gaat over seksualiteit, drugsgebruik en andere gevoelige onderwerpen. Bij preventie hebben we te maken met sociale en culturele invloeden; de ongelijkheid tussen mannen en vrouwen; het ontbreken van direct, zichtbaar resultaat; de invloed van religie, taboe en stigma; en ga zo maar door. Juist op het gebied van preventie is dus leiderschap én focus nodig."

Nederland kan volgens haar een voortrekkersrol vervullen, bijvoorbeeld door steun aan buitenlandse organisaties en het benadrukken van de goede effecten van zogenoemde schadebeperkende programma's. Daarbij worden bijvoorbeeld schone naalden verstrekt aan drugsgebruikers. ,,Op die manier kunnen de negatieve effecten voor de gebruikers en de hele maatschappij worden beperkt", aldus Mabel.

Ze pleitte ook voor innovatie in de aidspreventie. ,,We zullen in onderzoek moeten blijven investeren en mogen we ons niet laten ontmoedigen door teleurstellende resultaten van bijvoorbeeld microbicide- en vaccintrials. Leiderschap is ook vooruit zien. Investeren in innovatie en aidsonderzoek is daarom een noodzaak."

© GPD; Foto: © Royal Press Europe Albert Nieboer

Prinses Irene ging altijd haar eigen weg

Is Irene de meest eigenzinnige van de Oranjes? Pieter Jan Hagens vindt van wel. Hij koos de 'prinses die geen prinses wil zijn' uit voor zijn bijzondere portrettenreeks Hoge Bomen. Daarin staan pioniers centraal, mensen die grenzen verleggen,die tegen de stroom ingaan, avonturiers en wegbereiders.

De vraag is of Irene van Lippe-Biesterfeld, zoals de zus van koningin Beatrix tegenwoordig door het leven gaat, daar wel in past. Het antwoord blijft ook na de uitzending in de lucht hangen. Prinses Irene, geboren op 5 augustus 1939, volgde in haar jeugdjaren in elk geval de gebruikelijke weg voor kinderen van een koningin.

Ze genoot van de exclusieve uitstapjes, skiën in Oostenrijk en Zwitserland, paardrijden, spelen en ravotten in een groot huis, met een nog veel grotere tuin.

Dat ze buiten de paleishekken en op school werd aangegaapt was minder leuk, en in latere interviews bekende ze het Spaans benauwd te krijgen van openbare verplichtingen. Maar Irene, na Beatrix tweede in de lijn van troonopvolging, kon haar gang gaan. Ze studeerde Spaans, ging naar Spanje om de taal en cultuur beter te leren kennen, en werd daar op slag verliefd op ene prins Carlos Hugo van Bourbon-Parma.

De jonge prinses der Nederlanden nam toen, in 1963 en 1964, een aantal ingrijpende besluiten. Ze werd rooms-katholiek, ze verbond zich aan Carlos Hugo en zijn zogenoemde, destijds nog oerconservatieve, Carlistische beweging. Dat laatste impliceerde afstand van haar troonrechten, en uiteindelijk ook een huwelijk buiten Nederland. De keuzes van Irene waren onorthodox. ,,Er werd een vreselijk drama van gemaakt", zegt oud-journalist Fred Lammers in het programma.

Maar waren die stappen ook eigenzinnig? De prinses volgde haar gevoel, en haar hart. ,,Ik heb een grote innerlijke rust en zekerheid gevonden", zei ze bijvoorbeeld over haar geloofsovergang. En zoals miljoenen andere vrouwen over de wereld, volgde ze haar man om met hem een nieuwe toekomst op te bouwen. Talrijke Oranje-prinsessen waren haar in de geschiedenis voorgegaan - alleen was iedereen dat vergeten.

Hagens haalt nog eens herinneringen op aan het stormachtige voorjaar van 1964, toen rond Irene overal - ook thuis op Soestdijk - veel verwarring bestond. Dat leidde daarna ook tot het besluit de voorlichting over het Koninklijk Huis te centraliseren en beter te regelen. Geen nodeloze maatregel, want ook de partnerkeuze van Beatrix leidde in 1965 tot veel ophef. Maar ook zij bleef op haar strepen staan - in eigenzinnigheid deed ze dan ook niet onder voor haar jongere zus.

De droom van Irene en Carlos Hugo, die hun zinnen hadden gezet op de toen nog vacante Spaanse troon, kwam niet uit. Daarmee viel ook de basis onder het huwelijk weg en begin jaren tachtig volgde een echtscheiding. Irene begon een nieuw leven, maar ook hierin stond ze binnen de familie niet alleen.

Jongste zus Christina, die lange tijd in Canada en de Verenigde Staten woonde, en ook katholiek was geworden, deed precies hetzelfde. En dat prinses Margriet een burger als echtgenoot koos, was al even uniek.

Maar Irene verlegde de grenzen nog iets verder, door de grote anti-kruisrakettendemonstratie in 1983 toe te spreken en daarna radicaal te kiezen voor een leven gewijd aan spiritualiteit en de natuur. ,,Ze is op cruciale momenten haar eigen weg gegaan", stelt Sienie Strikwerda, oud-voorzitter van het Komitee Kruisraketten Nee! Strikwerda vindt haar daarom een 'pionier'.

Alleen: maatschappelijke betrokkenheid is de Oranjes, in velerlei vorm, eigen en buitengewone spirituele ervaringen werden ook door andere familieleden - Wilhelmina en Juliana bijvoorbeeld -  beleefd. De keuze voor Irene in het rijtje met onder anderen zeezeiler Henk de Velde en kunstenaar Jan Cremer lijkt dan ook willekeurig.

© GPD; Foto: © GPD Harmen de Jong 

Tranen van prinses Laurentien zijn echt

Tranen vloeien rijkelijk. Prinses Laurentien schiet vol bij het luisteren naar het verhaal van Kees van Meesbergen uit Tilburg. Bijna een leven lang heeft hij niet kunnen lezen en schrijven. Voor collega's, familie en vrienden heeft hij dat meesterlijk verborgen kunnen houden. Zelfs zijn vrouw was niet op de hoogte van zijn grote geheim.

Nu echter is Kees een geregelde afnemer van de bibliotheek. Zijn verhaal vertelt hij vol vuur. Hij gunt anderen ook een nieuwe kijk op de wereld. ,,U bent een held", fluistert de geëmotioneerde Laurentien. Kees van Meesbergen is nu 'ambassadeur'. Hij probeert in contact te komen met anderen in vergelijkbare omstandigheden.

Hij vertelt de prinses op de Unesco Wereld Alfabetiseringsdag 2003 wat het betekent om altijd maar uitvluchten te moeten verzinnen om aan het lezen of schrijven te ontkomen. De kinderen werden met vragen naar zijn vrouw gestuurd.

Op het werk, waar Van Meesbergen ondanks zijn handicap - zoals hij het zelf noemt - toch een leidinggevende functie had, moesten alle opdrachten uit het hoofd worden geleerd.

,,Als er iets geschreven moest worden, wachtte ik tot iedereen weg was," zegt de Tilburger. Het moeilijkste is te erkennen dat je niet kunt schrijven of lezen, of alleen maar een paar woorden. Of dat het rekenen moeilijk gaat, omdat de cijfers niets betekenen. De volgende stap, misschien nog moeilijker, is om weer naar school te gaan.

,,Dan besef je pas hoeveel je niet weet, hoeveel je al die jaren hebt gemist. Dan val je in een groot gat. Doorzetten is niet gemakkelijk", vertelt een lotgenoot van Kees. ,,Mensen kunnen het heel goed verbergen. Het is nog steeds een taboe," zegt Laurentien, die haar werk pas geslaagd vindt wanneer ze zichzelf onnodig heeft gemaakt. © GPD 2003; Foto: © GPD

Laurentien wil Nederland wakker schudden

Prinses Laurentien werpt zich met verve op het probleem van het analfabetisme in Nederland. In mei 2004 presenteerde de Stichting Lezen en Schrijven, die de strijd tegen het analfabetisme wil coördineren. ,,Als een soort marktmeester", zei de prinses in mei 2004 in een interview op paleis Noordeinde.

,,Kijk, zó moet het dus niet." Prinses Laurentien pakt een formulier van de Nederlandse Spoorwegen. Binnenkort kosten kaartjes aan het loket vijftig cent extra. ,,Dit formulier moet worden ingevuld door mensen die moeite hebben met het bedienen van de kaartjesautomaat. Analfabeten bijvoorbeeld. Maar die kunnen niet of slecht lezen. Die kunnen dus niets met dit papier."

,,De eerste zin geeft het probleem al goed weer: 'Kaartjes koopt u het gemakkelijkst bij de automaat'. Nou, dat geldt onder meer niet voor ongeletterden en laag geschoolden. Die schamen zich dan dat ze het loket nodig hebben en blijven maar thuis", vertelt ze. ,,Het gaat er niet om met een vinger te wijzen. Het is echter symbolisch voor hoe weinig er wordt nagedacht over dit probleem."

Nederland wakker schudden. De samenleving mobiliseren. Prinses Laurentien legt de lat hoog bij de oprichting van een stichting die binnen vijf jaar het niet of slecht kunnen lezen en schrijven van anderhalf miljoen Nederlanders uit de taboesfeer hoopt te halen. Iedereen moet er mee bekend worden en niet langer verbaasd staan als er over wordt gesproken.

De prinses wil daarvoor samen met alfabetiseringsorganisaties en deskundigen aan bedrijven en maatschappelijke organisaties een 'marktplaats' bieden met kennis over en praktijkervaring met alfabetisering. Voor iedereen is er ook een telefonische hulplijn. Zo hoopt ze ,,substantiële vooruitgang'' te boeken in de strijd tegen analfabetisme.

,,Er is een wereld te winnen. Geletterd zijn is een mensenrecht", zegt ze VN-topman Kofi Annan na. Na een terloopse opmerking tijdens het televisie-interview aan de vooravond van haar huwelijk met prins Constantijn in 2001, raakte ze betrokken bij de hulp aan analfabeten in Nederland.

Ze vertelde over haar belangstelling voor het onderwerp, werd uitgenodigd voor een spreekbeurt en zo ging het balletje rollen. Laurentien is inmiddels uitgegroeid tot een 'boegbeeld', al spreekt ze zelf liever over haar rol als 'katalysator'.

Voor haar studie journalistiek in Berkeley in de Verenigde Staten moest ze, toen nog als Laurentien Brinkhorst, een radioreportage maken. ,,Iemand vertelde mij over een instituut waar volwassenen een boekje presenteerden met zelfgemaakte gedichten. Dat waren mensen die net hadden leren lezen en schrijven." Het trok haar aandacht, juist omdat 'taal' zowel bij haar eigen omzwervingen over de wereld als thuis in het gezin Brinkhorst zo'n belangrijke rol speelde.

,,Taal wás en is iets voor mij", zegt Laurentien. ,,Ik werd gegrepen door hun verhalen. Hoe het licht in hun leven was aangegaan. Hoe ze uit een zwart gat waren gekomen. Dat raakte me emotioneel." Jaren later in Brussel, waar ze voor verschillende organisaties werkte, zocht Laurentien naar vrijwilligerswerk.

,,Ik ben bewust op zoek gegaan naar een organisatie waar ik als vrijwilligster les kon gaan geven. Leerlingen waren Vlaamse ongeletterden van verschillende leeftijd en achtergrond. Mijn Nederlands en hun Vlaams gingen goed samen", vertelt ze met zichtbaar plezier. ,,Het was heel leuk. Ik heb er zoveel voldoening uitgehaald."

Eén wens ging niet in vervulling. Ze hoopte ook les te kunnen geven in de gevangenis. ,,Maar steeds als er dan een cursist was uitgezocht en er toestemming was gegeven, werd die gevangene overgeplaatst of vrijgelaten", aldus de prinses. Ze deed het werk twee jaar, tot haar vertrek naar Nederland en Londen.

Sinds begin deze maand woont het prinselijk gezin, dat in maart werd uitgebreid met de geboorte van graaf Claus-Casimir (,,Hij lacht al'') weer in Brussel, waar prins Constantijn werk heeft gevonden als beleidsonderzoeker bij Rand Europe. Tijd om weer cursussen te geven? Laurentien lacht. ,,Ik heb nu genoeg aan dit werk in Nederland."

Daar rolde ze bijna per toeval in, door dat interview waarin werd gevraagd of er onderwerpen in de samenleving waren waar ze een bijzondere band mee had. ,,En daarna is het heel natuurlijk gegroeid'', zegt ze. Is het geen onderdeel van een charme-offensief? ,,Het gaat niet om mij maar om die anderhalf miljoen Nederlanders waar ik me voor wil inzetten. Ik word gedreven door de ongelooflijke, onuitsprekelijke vreugde die die mensen ervaren als ze eindelijk kunnen lezen en schrijven. Als ze hun kinderen of kleinkinderen kunnen voorlezen. Dát is waar het om gaat."

,,Zoals vele mensen wil ik een zinvolle invulling geven aan het leven en dit is voor mij een onderwerp dat mij ongelooflijk bezighoudt. Als je een meer publieke rol hebt dan is het nu eenmaal zo dat mensen ook veel meer kijken hoe je dingen doet. Het zou idioot zijn het om die reden dan maar niet te doen", verklaart Laurentien. ,,Het gaat me aan het hart. Als ik een rol kan spelen om het zichtbaar te maken, dan is dat goed".

In het veld wordt haar inzet en professionaliteit geroemd. Ze weet waarover ze het heeft, draagt ook op het ministerie van onderwijs ideeën aan en raakt bij bezoeken in het land een gevoelige snaar bij cursisten. ,,Mijn werk is geslaagd wanneer ik mezelf overbodig heb gemaakt, wanneer ik niet meer nodig ben om aandacht en belangstelling voor het analfabetisme te krijgen'', meent Laurentien.

De stichting moet in 2009 worden opgeheven. ,,Dan moeten genoeg anderen het hebben opgepakt." Zo ver is het nog lang niet. 'Voorkomen én verminderen' zijn de twee pijlers waarop de aanpak van het probleem rust. ,,Kinderen kunnen niet vroeg genoeg met lezen in aanraking komen. Onderzoek wijst uit dat wanneer ze van jongs af aan hebben geleerd te lezen, ze een enorme voorsprong hebben als ze op school komen", legt ze uit.

Vandaar dat Laurentien zelf elke avond voorleest aan haar binnenkort twee jaar oude dochtertje Eloise. 'De stoute kabouter' heet het boekje dat Eloise nu te horen krijgt. In Nederland verlaten nog steeds jongeren de school die in feite niet kunnen lezen of schrijven. Ook dat moet worden voorkomen, maar dat is nog niet zo gemakkelijk te verwezenlijken weet Laurentien.

,,Er is namelijk geen simpel antwoord op de vraag waarom dit nog steeds gebeurt. Eén oorzaak is moeilijk aan te wijzen. Wie niet kan lezen of schrijven, verzint een list om dat te verbergen. ,,Het is belangrijk die smoezen te herkennen", zegt Laurentien.

'Bril vergeten' en 'ik vul dit formulier thuis wel in' zijn misschien wel de bekendste, maar soms gaan mensen heel ver. ,,Laatst hoorde ik van iemand die op zijn werk een rapport moest schrijven. Dat kon hij niet. Toen heeft hij een bijl in zijn arm gezet om met een mitella naar de bijeenkomst te kunnen komen en niet te hoeven schrijven."

Zo extreem gebeurt het gelukkig meestal niet. Partners en kinderen kunnen veel opvangen, al weten die er soms ook geen raad mee. ,,Dat maakt het probleem ook tot een probleem: het wordt niet herkend." Twee jaar geleden werd de prinses door een president-directeur van een groot internationaal opererend Nederlands bedrijf gecomplimenteerd met haar werk. Onder de tienduizenden werknemers van zijn concern speelde het probleem niet, zo verzekerde hij haar echter.

Laurentien kon slechts meewarig haar hoofd schudden over zoveel naïviteit en onwetendheid. ,,Het komt overal voor", weet de prinses. Ze kreeg haar gelijk toen korte tijd later een vestigingsdirecteur van hetzelfde bedrijf haar vertelde dat vaak pictogrammen werden gebruikt in plaats van geschreven tekst om de veiligheidsmaatregelen uit te leggen: 'Anders begrijpt niet iedereen het.' ,,Die president is nu ook om hoor", lacht ze.

Analfabeten hebben dan ook een dubbele drempel te overwinnen. ,,Ze moeten zich allereerst realiseren dat ze niet de enigen zijn, zoals ze vaak denken. Ze moeten hun schaamte overwinnen en dan de stap zetten naar volwasseneneducatie. Door over dit probleem te praten, door Nederland wakker te schudden, door iedereen zich mede verantwoordelijk te laten voelen en ongeletterdheid uit de taboesfeer te halen, móet er verbetering komen", stelt de prinses vurig. © GPD 2004; Foto: © GPD

Het nummer van de hulplijn is 0800-023-4444.

'Wijzigen Wikipedia door prinses niet fout'

Het wijzigen van artikelen in Wikipedia door belanghebbenden is niet per definitie fout. Wikipedia benut, evenals vele andere 'sociale software', de wisdom of the crowds. De kern van de werkwijze is de volledige openbaarheid van informatie zodat die door alle partijen gecorrigeerd kan worden.

Voor de betrouwbaarheid van deze online encyclopedie is dan noodzakelijk dat veranderingen zoals onlangs gedaan door bedrijven, Kamerleden en andere bekende Nederlanders, worden opgemerkt door de 'community' en zichtbaar zijn. Die kan zo nodig ingrijpen en is het eindresultaat een zo evenwichtig mogelijke weergave van de feiten.

Dit stelt zegt Tom van der Maas, directeur van EPN - Platform voor de informatiesamenleving in reactie op de discussie over de betrouwbaarheid van Wikipedia van de afgelopen weken. Kamerleden van SP en D66 wijzigden teksten, evenals prinses Mabel en prins Friso, en dit leidde tot ophef.

,,Inderdaad kan iedereen lemma's wijzigen in deze online encyclopedie. Tegelijk is te zien wie dat doet en wat deze wijzigingen zijn. Daarin schuilt de kracht van Wikipedia", zegt Van der Maas. Op de online internet-encyclopedie Wikipedia kunnen verschillende mensen samen aan een tekst werken, licht hij toe, waardoor de informatie rijker wordt en een onderwerp van uiteenlopende kanten kan worden belicht.

In beginsel is een artikel beter naarmate er meer mensen aan hebben gewerkt omdat dit leidt tot een zekere objectivering. Als je één persoon vraagt om een schatting te maken van bijvoorbeeld iemands lengte dan gaat dat vaak aardig, vraag honderd personen dit te doen en middel de uitkomsten, en de uitkomst is veel accurater. Wikipedia werkt naar analogie daarvan, dankzij de wisdom of the crowds.

Belangrijk noemt EPN daarbij de mogelijkheid om te zien wie wat verandert in Wikipedia. Met die transparantie valt of staat zo'n systeem. ,,Het ontstaan van de tekst én de bron moeten bekend zijn. Als Kamerleden teksten wijzigen over hun partij krijgt dat extra accent terwijl zij net als anderen het recht hebben te proberen een in hun ogen correcter beeld te schetsen. Het journalistieke principe van hoor en wederhoor. Dankzij internet wordt de wederhoor direct door de betrokkenen zelf ingebracht."

,,Het predikaat censuur is dan onterecht. Belangrijk is dat de gemeenschap die de encyclopedie benut, meekijkt en op wijzigingen kan reageren. Het medium is zo in hoge mate democratisch. Als conflicten zouden standhouden kan vervolgens de lezer zelf zich een beeld vormen van de opvattingen omdat de verschillende bijdragen in de tekst op het net staan", stelt de EPN-directeur. © GPD; Cartoon: Marco Jeurissen.

* EPN - Platform voor de Informatiesamenleving is een onafhankelijke stichting die vraagstukken op het vlak van ICT en maatschappij agendeert. In dit platform zijn het bedrijfsleven, de politiek, de overheid, de wetenschap en het maatschappelijk middenveld vertegenwoordigd.

Belangrijke data Charles en Diana

• 14 november 1948: geboorte van prins Charles
• 1 juli 1961: geboorte van Lady Diana Spencer
• 1969: prins Charles geïnstalleerd als prins van Wales; ouders van Diana scheiden.
• 1970: Charles ontmoet Camilla Shand (na huwelijk in 1973: Parker Bowles)
• 1977: eerste ontmoeting van Charles en Diana op het landgoed Althorp.
• 1980: Charles en Diana ontmoeten elkaar regelmatig.
• 3 februari 1981: Diana accepteert huwelijksaanzoek Charles.
• 24 februari 1981: verloving bekendgemaakt.
• 29 juli 1981: huwelijk in St Paul's Cathedral in Londen.
• 21 juni 1982: geboorte van prins William.
• 15 september 1984: geboorte van prins Harry.
• juni 1992: Diana vertelt journalist Andrew Morton over slechte staat huwelijk, haar zelfmoordpogingen en affaire van Charles met Camilla, voor boek Diana, Her True Story.
• 9 december 1992: scheiding van tafel en bed bekendgemaakt.
• 1993-1995: tal van onthullingen over overspel en bekentenissen en beschuldigingen over en weer. Koningin Elizabeth eist snelle scheiding. Ook Camilla en Andrew Parker Bowles gaan uit elkaar.
• 28 februari 1996: Diana akkoord met scheiding.
• 28 augustus 1996: scheiding een feit.
• 31 augustus 1997: Diana verongelukt.
• 6 september 1997: uitvaart Diana
• 6 juli 2004: koningin Elizabeth onthult Diana fontein in Hyde Park. Spencers en Windsors voor het eerst sinds 1997 in publiek samen.
• 9 april 2005: Charles trouwt met Camilla Parker Bowles.
• 1 juli 2007: herdenkingsconcert in Wembley voor Diana.
• 31 augustus 2007: herdenkingsdienst voor Diana, in aanwezigheid van Camilla.
• 2 oktober: vervolg onderzoek naar oorzaak ongekuk/dood Diana.

© GPD; Foto: © GPD AP

Aan hek Drakensteyn valt niet te ontkomen

'Dramatisch'. Diana Bosch van Drakestein neemt over de telefoon geen blad voor de mond wanneer ze het heeft over het veiligheidshek dat sinds kort in Lage Vuursche een muur opwerpt tussen dorp en het domein van koningin Beatrix. ,,En dat voor één mens!"

Aan het hek valt niet te ontkomen. Wie uit de richting Hilversum het dorp binnenkomt, rijdt er bijna tegenaan. De 'muur van Beatrix' loopt bij de entree van Lage Vuursche parallel aan de Hoge Vuurseweg. Het oude hek, tot borsthoogte en met prikkeldraad, viel nauwelijks op. Maar dit is andere koek.

Robuust, zwart, hoog en minder doorzichtig. Het beste is dit nog te zien bij het eeuwenoude kerkje, pal naast de ingang van Drakensteyn.

Tot voor kort vormde het bos op het domein van Beatrix een liefelijk achtergronddecor voor de grafstenen van de begraafplaats naast de Nederlands Hervormde Kerk. Nu staat er een zwarte wand achter, het ruimtelijk effect is verdwenen.

  ,,Lelijk, heel lelijk", zegt een voorbijgangster misprijzend. Instemmend gemompel van anderen die net uit een touringcar zijn gestapt. Deze dagen mag Drakensteyn zich in extra belangstelling verheugen na berichten over de aanleg van het veiligheidshek.

Fietsers stappen af, dagjesmensen kijken of ze tussen de bomen iets zien van het witte gebouwtje. ,,Waar is Drakensteyn dan?", vraagt een Franse toerist voor het informatiebord bij de Slotlaan. Vanaf de weg is daar niets van te zien.

Een wandeling rond het domein maakt dat nog eens duidelijk. Ideaal dus voor een rust en privacy zoekende, gepensioneerde koningin. Wat ook opvalt: hoe mooi en weelderig de bebossing en begroeiing van dit stukje Lage Vuursche is. Het idyllische beeld wordt verstoord door het 3,30 meter hoge hek, dat nu gedeeltelijk klaar is.

De buren aan de 300 Roedenlaan en de Hoge Vuurseweg hebben de koningin geschreven of er geen andere oplossing mogelijk is. De afgelopen dagen heeft ook Diana Bosch van Drakestein, zus van de vorige eigenaar van Drakensteyn, zich ingespannen.

Ze maakt zich ook zorgen over toenemende verkeersdrukte als Beatrix weer op haar in 1959 gekochte kasteeltje gaat wonen. Op de Dorpsstraat ontstaan nu al opstoppingen voor het half dozijn pannenkoekenrestaurantjes.

De werkzaamheden blijven niet beperkt tot het hek. Er wordt in het bos een onderkomen gebouwd voor de marechaussee; vlak achter een paar woningen in de dorpskern. Het wachtgebouw heet tijdelijk te zijn, maar dat kan in de praktijk anders uitvallen wanneer Beatrix tijd van leven heeft en het kasteel daarna overgaat op bijvoorbeeld haar kleindochter Amalia.

,,Het is triest", meent Diana Bosch van Drakestein over de ingreep in het beschermde dorpsgezicht en de impact van de veiligheidsmaatregelen. Dat koningin Beatrix zelf ook niet zo'n hek wilde, biedt geen troost.

© GPD; Foto's: © GPD HJ; Frouwkje Bijlstra

Opknappen Kasteel Drakensteyn is vooruitzien

Timmerlieden, verwarmingsinstallateurs en behangers kloppen binnenkort aan bij kasteel Drakensteyn in Lage Vuursche. Koningin Beatrix laat dit onderkomen, dat ze bijna 25 jaar geleden inruilde voor paleis Huis ten Bosch, grondig opknappen.

Regeren is vooruitzien. Dat weet koningin Beatrix (69) als geen ander. Niet zo gek dus dat ze alvast is begonnen met de restauratie van haar privé-kasteeltje aan de Slotlaan 8 in Lage Vuursche. Uit ervaring weet ze dat herstelwerkzaamheden voor onaangename verrassingen en oponthoud kunnen zorgen. Dat was in 1959 al zo, toen Beatrix als kroonprinses het in 1640 gebouwde Drakensteyn kocht.

De fundamenten bleken niet best, muren en ramen waren verrot en balken vergaan. Het duurde ruim drie jaar alvorens de prinses, die zich intenstief met de inrichting en verbouwing bemoeide, er kon gaan wonen. Dat het loont om vroeg te beginnen leerde Beatrix ook van de renovatie van Huis ten Bosch. Die nam maar liefst zes jaar in beslag (1975-1981).

Het startsein werd gegeven lang voordat er sprake was van troonsafstand van koningin Juliana. Op het moment dat Beatrix in april 1980 haar moeder opvolgde was het paleis echter nog niet klaar. Het koninklijk paar moest nog anderhalf jaar op en neer pendelen tussen Den Haag en Drakensteyn.

Prins Claus heeft er nooit een geheim van gemaakt dat de jaren op Drakensteyn de gelukkigste waren van het koninklijk gezin. Een tijd nog zonder de verplichtingen van het koningschap, voor zijn eigen depressies en voor de puberteit van de drie prinsen. Het verschil met het leven in Den Haag kon nauwelijks groter zijn.

Het ligt daarom ook voor de hand dat koningin Beatrix na haar terugtreden weer in haar markante achthoekige kasteeltje in de Utrechtse bossen gaat wonen. Daar kan ze haar gang gaan, uit het zicht van de camera's, op gepaste fysieke afstand van de nieuwe koning, zoals eerder ook Juliana en Wilhelmina na hun abdicatie ruimte maakten.

De werkzaamheden op Drakensteyn kunnen worden gezien als een prelude op de troonswisseling, zoals ook de vorig jaar begonnen drie jaar durende renovatie van het paleis op de Dam in Amsterdam in dat kader kan worden geplaatst. Maar er is niemand in Den Haag die gelooft of denkt dat koningin Beatrix al plannen voor haar aftreden heeft. Integendeel.

© GPD; Foto's: © GPD Phil Nijhuis; HJ

Artikel geplaatst in GPD-bladen op 16 februari 2006.

Albert en Monaco worden serieus genomen

Prins Albert van Monaco heeft deze week een grote publicitaire en diplomatieke slag geslagen. De leider van 's werelds op één na kleinste staat, Monaco, kreeg een uitnodiging om te gaan varen en vissen met de baas van het grootste land, de Russische president Vladmir Poetin. Een voorrecht tot voor kort voorbehouden aan de machtigsten der aarde.

Michael Gorbatsjov met George Bush sr. in de datsja, Bill Clinton en Boris Jeltsin gemoedelijk lurkend aan een drankje, Helmut Kohl met 'Gorbi' zwetend in de sauna. Een uitnodiging voor een verblijf in het vakantiehuis van de Russische leiders gold tot voor kort als exclusief. De ontspannen ontmoetingen moesten de vriendschappelijke betrekkingen tussen de wereldleiders en gewezen kemphanen onderstrepen.

Het was dan ook opmerkelijk dat in het rijtje op deze wijze gefêteerde groten der aarde opeens prins Albert opdook. De Russische president Vladimir Poetin trok zomaar een paar dagen uit om de vorst van Monaco te ontvangen. Zondag eerst een boottochtje in de buurt van Sint Petersburg en een ontvangst in de voormalige tsarenresidentie Peterhof. Maandag vlogen ze samen naar Siberië, naar de aan Mongolië grenzende deelrepubliek Toeva.

Op het programma: varen, vissen, lekker eten bij een houtvuur in een yurt (tent), en een archeologische opgraving bezoeken. Poetin verrichtte tussendoor ook nog een goede daad door zijn helikopter uit te lenen om een ernstig zieke baby uit een naburig dorp naar het ziekenhuis in Toeva's hoofdstad Kyzyl te brengen. En voor fotografen ging de 54-jarige president half uit de kleren om zijn viriliteit en strak getrainde lijf te tonen.

Het uitje met Poetin is voor prins Albert een publiciteitsstunt van jewelste. Nauwelijks twee jaar geleden, zijn vader Rainier was net overleden, namen weinig mensen de vorst en zijn ministaatje aan de Middellandse Zee serieus. Albert was vooral bekend als licht stotterende playboy en verzamelaar van vrouwelijk schoon. En nu stond hij opeens schouder aan schouder met de president van Rusland, een land dat 8,3 miljoen keer zo groot is als Monaco.

Bij zijn ambtsaanvaarding formuleerde Albert (49) als één van zijn belangrijkste doelen het op de wereldkaart zetten van Monaco, als serieus te nemen speler. Het eerste succes was toestemming van buurland Frankrijk voor meer diplomatieke armslag en zelfbestuur. Albert knoopte betrekkingen aan met Rusland, China en Japan en ging er het afgelopen jaar meteen ook op bezoek.

Hij reisde met een hondenslee naar de Noordpool om aandacht te vragen voor bescherming van het milieu, een onderwerp dat zondag ook ter sprake kwam in het gesprek met Poetin. De Russische president bedankte Albert op zijn beurt voor zijn steun bij de uitverkiezing van het Russische Sotsji voor de Olympische winterspelen van 2014.

Daarin ligt waarschijnlijk ook de reden voor het uitrollen van de rode loper voor Albert. Tijdens het bewind van zijn vader moest hij zijn mond houden, maar achter de schermen, bij de VN en het Internationaal Olympisch Comité wist hij een goed netwerk op te bouwen. Zijn vrijheid van handelen maakt hem tot handige bemiddelaar, en nuttige gesprekspartner voor iemand als Poetin. Niet voor grote zaken, maar wel voor de fijnere dingen in het leven. © GPD

Koning Zahir Shah onverbeterlijke optimist

Ex-koning Mohammed Zahir Shah - wiens overlijden maandag bekend werd gemaakt - was een onverbeterlijke optimist. Na bijna dertig jaar ballingschap in Italië hoopte hij met zijn terugkeer naar Afghanistan vrede te kunnen brengen in het door oorlogen en stammentwisten verscheurde land.

Eén wens van de met een wankele gezondheid kampende hoogbejaarde Zahir is in vervulling gegaan. ,,Ik wil in mijn vaderland sterven en begraven worden."

GPD-correspondent Hans Geleijnse schreef dit in 2002.

Nostalgie is het voornaamste ingrediënt voor het slagen van de laatste missie van Mohammed Zahir Shah. ,,Ik ben als een vader voor mijn volk. De mensen herinneren zich dat Afghanistan onder mijn koningschap voor het laatst vrede kende en een echte democratie was", zei de vorst in tv-interview.

De Afghaanse werkelijkheid is echter een andere dan die in Olgiata, een villa-dorpje even buiten Rome. De in 1973 door zijn neef Mohammed Daoed van de troon gestoten monarch heeft er met zijn vrouw Homaira het grootste deel van zijn dat jaar begonnen Italiaanse ballingschap geleefd. Voor de drie kinderen - twee zonen en een dochter - is Afghanistan een vage herinnering uit de jeugd, de tien veritaliaanste kleinkinderen kennen het land slechts uit verhalen. Zijn zonen Mir Wais en Nader zijn bankier en musicus.

Na de Zwarte September en de daarop volgende Amerikaanse invasie in Afghanistan leek de Zahir niet echt enthousiast voor een terugkeer. Italië was al tijdens zijn koningschap een geliefd toevluchtsoord - de bloedeloze coup van Daoed vond plaats toen hij er verbleef om van een oogoperatie te herstellen. Het grootste deel van zijn ballingschap onthield de zacht sprekende koning zich van politieke activiteiten.

  Afghanistan was niet alleen letterlijk ver weg. In de laatste jaren van het Taliban-bewind kwam daar verandering in. Bijgestaan door zijn schoonzoon en trouwe adjudant Abdul Wali, voormalig stafchef van het Afghaanse leger, organiseerde hij in Rome een Loya Jirga. Deze 'Grote Raad' van stamhoofden zou het bestuur in het post-Taliban tijdperk moeten vormen. Het gebeuren eindigde in onderling gekibbel.

Zahir's terugkeer naar Afghanistan kende hetzelfde doel. Als symbool van de natie moest hij het voorbereidende werk van een dertig leden tellende commissie afronden met het bijeenroepen van de Loya Jirga. Vermoedelijk in juni zal dit gezelschap van zo'n duizend afgevaardigden uit het veelvolkenland moeten beslissen over aflossing van de huidige overgangsregering van Hamid Karzai, een ver familielid van Zahir.

De banneling zegt geen enkele aanspraak te willen maken op de troon. ,,Als het volk dat wil, is het een andere zaak. Dan zal ik gehoorzamen", is het diplomatieke antwoord als hem die vraag wordt gesteld. Onzekerheid over de toekomst is reëler. Zahir behoort tot de meerderheid van de Pathanen. Zijn aanhang leeft in het zuidelijk deel van Afghanistan.

Maar de dienst in Kaboel wordt uitgemaakt door de Noordelijke Alliantie, het verbond van etnisch-Tadzjiken, Oezbeken en Hazara-krijgsheren dat met Amerikaanse steun een einde maakte aan de Taliban-dictatuur. En in dat gezelschap is de koning allerminst populair.

In het zuidelijke Kandahar kwam het recentelijk al tot een demonstratieve bijeenkomst van 300 pro-Zahir stamhoofden. Het gezelschap vreesde dat Kaboel de koning zou isoleren en hem niet het welkom zou geven dat bij zijn status hoorde. Zahir zegt de verzekering te hebben dat hij zich net als vroeger 'onder het volk' kan bewegen. Maar dat mag met een korrel zout worden genomen.

Tijdens zijn koningschap, dat in 1933 begon, verbleef Zahir vooral veel in het buitenland. De eerste twintig jaar liet hij het regeren over aan zijn beide ooms Mohammed Hasjin en Machmoed Chan. Zahir's familie is verwant aan het verdreven keizerlijk huis van Iran, de erfenis van de sjah was volgens ingewijden een belangrijke bron voor financiering van het koninklijke ballingschap.

Misschien is de jarenlange vervreemding van zijn vaderland wel Zahir's belangrijkste wapen: hij kan als symbool van eenheid gelden doordat hij niet gecompromitteerd is en boven de twistende tulbans kan staan. © GPD (2002); Foto's: © GPD AP