Eigenlijk was de tentoonstelling Amsterdam & de Oranjes bedoeld voor de inhuldiging van Willem-Alexander. Toch was het koningin Beatrix die vrijdag het lint doorknipte bij de ereboog voor de ingang. Frans Bosman (Het Parool) doet verslag.
De expositie waarin de haat-liefdeverhouding tussen de hoofdstad en het vorstenhuis in beeld komt, vergde een jaar voorbereiding. Tussen de aankondiging van het aftreden van Beatrix en de inhuldiging van haar zoon zal maar een paar weken of maanden zitten. ,,Dus hebben we de zeventigste verjaardag van Beatrix maar aangegrepen voor de expositie", zegt conservator Annemarie de Wildt.
Maar de tentoonstelling zou ook maar zo opgehangen kunnen worden aan het tienjarig bestaan van het Nieuw Republikeins Genootschap. Want naast warme Oranjeliefde is er in Amsterdam ook altijd een republikeinse onderstroom geweest.
* Inhuldiging koningin Juliana, 1948 (© GPD archief)
Zo werd in 1898 gejuicht bij de inhuldiging van koningin Wilhelmina maar was er in 1966 weerstand bij het huwelijk van prinses Beatrix en de Duitser Claus von Amsberg.
Met Amsterdam & de Oranjes heeft het Amsterdams Historisch Museum in ieder geval een potentiële kaskraker in huis. Vanuit het hele land zullen Oranjeklanten de topstukken willen zien die, voor zo ver in koninklijk bezit, met plezier werden uitgeleend. ,,Alleen de kroon van Willem I mochten we niet lenen," zegt De Wildt.
* Troon van Willem II, Willem III en Wilhelmina (Rijksmuseum)
Voor alle duidelijkheid, Nederlandse monarchen worden niet gekroond maar ingehuldigd. De kroon blijft bij die gelegenheid bescheiden op een tafel voor de nieuwe koning staan. Eén van de koninklijke pronkstukken is de wieg die in 1909 werd ontworpen door Karel de Bazel. De wieg werd ter gelegenheid van de geboorte van Juliana geschonken door de 'vrouwen en meisjes van Amsterdam'.
,,Want de opwinding over het prinsesje was groot nadat Wilhelmina eerder een miskraam had gehad", zegt De Wildt. De wieg is nog steeds in gebruik. Zo lag Máxima's jongste dochter Ariane er tot voor kort nog in. En dan zijn er de zilveren tafelstukken die Amsterdam heeft geschonken. Zo is er een voor het tweede huwelijk van Willem III met Emma.
* Jan Willem of Nico Pieneman, bij de inhuldiging van koning Willem I
Een wat protserig geval, dat ook weer als decorstuk voor het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima uit de zilverkluis van paleis Noordeinde werd gehaald. Aandoenlijk is het lichtblauwe jurkje van kant dat Beatrix bij de inhuldiging van haar moeder droeg. Net als het olieverfschilderij dat Wilhelmina maakte van het torentje op het Paleis op de Dam, waar ze soms op het dak te vinden was en waar ze bij goed weer haar correspondentie afwikkelde.
Fascinerend is het portret dat Erwin Olaf in opdracht van het museum maakte van Miente Boellaard, een van de hofdames van Beatrix. Streng en degelijk oogt ze, ofschoon ze heel geestig schijnt te zijn.
'Het was Oranje dat ons land de Vrijheid schonk', staat op de fraaie ereboog buiten die door leerlingen timmeren en schilderen van het Technisch College Amsterdam (TeC) in elkaar werd gezet. Daarmee is weer even de traditie tot leven gebracht waarin vroeger tijdens intochten de Amsterdamse buurten tegen elkaar op boden om de mooiste triomfbogen op te richten.
De triomfboog buiten wordt daarom binnen voortgezet met afbeeldingen van vrolijke intochten uit de historie met de bijbehorende erebogen en zelfs regelrechte liefdesbetuigingen, zoals de geprepareerde huid van een Oranjeklant met daarop 'Vivat Oranje' getatoeëerd.
* Bezoek koningin Juliana aan Kattenburg, 1975 (George Verberne/HH)
Maar Amsterdam & de Oranjes laat in een chronologisch overzicht ook de oprispingen van wrijving en ongenoegen zien tussen stad en vorstenhuis. Zelfs republikeinen zullen zich thuis voelen bij die spannende historische keerzijde. Van de aanval van stadhouder Willem II op de stad in 1650 tot voorbij de krakersrellen bij de inhuldiging van Beatrix.
Het museum zelf omschrijft de relatie als een verstandshuwelijk dat begon toen Amsterdam zich eindelijk achter prins Willem van Oranje schaarde, leider van de opstand tegen het Spaanse gezag. Voor de stadhouders en vorsten van het huis Oranje-Nassau was een goede verstandhouding met Amsterdam van groot belang. Maar de Amsterdamse regenten en kooplieden wilden de zaken liever in eigen hand houden.
* © Henk Schiffmacher met 'zijn' Willem-Alexander.
Tweemaal was er zelfs een stadhouderloos tijdperk. Terwijl het gewone volk hen vaak feestelijk inhaalde, voerden Amsterdamse socialisten, anarchisten, republikeinen, provo's en krakers actie tegen het koningshuis. Die keerzijde van de expositie begint met de wandelstok waarop Van Oldenbarneveldt steunde toen hij in 1619 het schavot op klauterde voor zijn executie.
Een rechte simpele stok met koperen knop. Daarnaast het originele gedicht waarin Vondel zijn woede over dit onrecht van zich afschreef. De stukken werden in bruikleen afgestaan door de universiteitsbibliotheek van de UvA. Maurits zou achter de executie hebben gezeten, maar dat mocht niemand hardop zeggen.
Zo is bij het gedicht en het 'stockske', de tekst van Vondels hekeldichten Palamedes te zien met een gravure van het Binnenhof. Een van de torentjes kan worden geopend, waarna Maurits je toegrijnst. Vandaar loopt de weg met alle incidenten van toen naar nu. Met als uitsmijter een gefilmd interview van Sjaak Vrugt, die bij het huwelijk van Willem-Alexander en Máxima een verfbommetje naar de koets gooide. En de uniformjas van de politieman die de verf tegen zich aan kreeg. © GPD Het Parool
* Amsterdam & De Oranjes is vanaf 1 maart t/m 31 augustus te zien. Het gelijknamige boek van Annemarie de Wildt e.a. kost 19,50 euro.
Laatste reacties