Prins Claus Dossier Royalblog.nl

Prins Claus Fonds toont werk Iraanse fotograaf

Toeval bestaat niet, zo luidt het gezegde. Maar net nu het onrustig is in Iran toont het Prins Claus Fonds toevallig een overzichtstentoonstelling van het werk van de Iraanse fotograaf Kaveh Golestan (1950-2003).

De tentoonstelling wordt woensdag in de galerie van het Prins Claus Fonds in Amsterdam geopend door de weduwe van Golestan. Golestan was altijd op zoek naar de waarheid. In 1979 stond hij tijdens de islamitische revolutie met zijn camera vooraan bij de rellen tegen de sjah.

Hij stond op slechts enkele meters afstand van de brandende auto's en de woedende menigte die stenen gooide naar het regeringsleger. Met zijn foto's won hij onder meer de Pulitzer Prize.

Temidden van het oproer maakte Golestan indringende portretten van onderdrukte bevolkingsgroepen als prostituees, gehandicapte kinderen en arbeiders. Ook legde hij de eerste Golfoorlog (1980-1988) tussen Iran en Irak vast. Als freelance cameraman was hij een van de eersten die de gifaanval op het Iraakse dorpje Halabja in 1988 fotografeerde. Bij die aanval kwamen duizenden mensen om het leven.

In april 2003 kwam Golestan om het leven toen hij voor de BBC verslag deed van de oorlog in Irak. Golestan hoorde in het dorp Kifri een explosie en zocht dekking, waarbij hij zich op de grond wierp. Daarbij belandde hij bovenop een landmijn. © GPD; Bron: ANP

Deze pagina van Royalblog is geheel gewijd aan de activiteiten van het Prins Claus Fonds. Zo zijn (bijna) alle GPD-verhalen terug te lezen die sinds 1996 over het Fonds zijn geschreven.

Met Claus Prijs kan Indira Goswami jeugddroom vervullen

Voor de Indiase schrijfster Indira Goswami kan een jeugddroom uitkomen. Een leven lang heeft ze vurig gehoopt nog eens een ziekenhuisje te kunnen bouwen in haar geboortestreek in de arme Indiase deelstaat Assam. De 100.000 euro die Goswami ontving met de Prins Claus Prijs maakt het mogelijk die kinderwens te verwezenlijken.

Goswami was dan ook ontroerd toen ze de prijs overhandigd kreeg door prins Friso, samen met broer Constantijn erevoorzitter van het twaalf jaar geleden voor hun vader prins Claus opgerichte cultuur- en ontwikkelingsfonds.

,,Als kind zag ik langs de weg in ons dorp Amranga lepralijders voor wie in de gemeenschap geen plaats was. Ik vroeg aan mijn vader waarom ze niet in een ziekenhuis zaten, en hij antwoordde dat er in de buurt geen ziekenhuizen waren. Ik moest er maar een bouwen als ik groot was", vertelde Goswami (66) in haar dankwoord.

,,Sinds dat moment heb ik de stille wens gekoesterd om in mijn dorp een ziekenhuis te bouwen. Nu ben ik wellicht in de positie om die geheime wens uit te voeren", aldus Goswami. De Claus Prijs was haar dan ook veel waard. ,,Dit gaat boven alles uit wat ik eerder heb gekregen."

Goswami kreeg de belangrijkste van de in totaal tien Claus Prijzen mede 'omdat ze haar literatuur inzet als middel om sociale en culturele veranderingen te bewerkstelligen', aldus de jury. Ze beschrijft het leven van de minderbedeelden in India, geeft hen als het ware een stem. Ook is ze actief als vredesmakelaar in haar door geweld verscheurde deelstaat Assam, in het uiterste oosten van India. In haar dankwoord verhaalde Goswami over de miserabele omstandigheden in het 'wonderschone Assam', en hield ze een vurig pleidooi voor vrede. ,,Vernietig de dodelijke wapens en bouw een pilaar van vrede."

De Claus Prijzen, waarvoor koningin Beatrix traditiegetrouw met haar hele gezin naar Amsterdam was gekomen, stonden dit jaar in het teken van cultuur en het menselijk lichaam. ,,Het menselijk lichaam is het belangrijkste gereedschap voor cultuur en ontwikkeling", aldus Friso. ,,Maar opmerkelijk dat dan een schrijfster de hoofdprijs wint", aldus prins Friso in zijn geestige toespraak. ,,Literatuur associeer je toch het minste met fysieke bezigheden."

De toekenning van de negen kleinere prijzen, elk 25.000 euro, was wat dat betreft iets voorspelbaarder: ze gingen onder anderen naar een Haïtiaanse choreograaf, Nigeriaanse en Indiase fotografen, een Chinese mode-ontwerpster en een Senegalese beeldhouwer. © GPD; Foto's: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Koninklijke familie weer bij uitreiking Claus Prijs

De Indiase schrijfster Indira Goswami ontvangt woensdag 3 december de Prins Claus Prijs ter waarde van 100.000 euro uit handen van prins Friso, erevoorzitter van het Prins Claus Fonds voor cultuur en ontwikkeling. Het thema van dit jaar is Cultuur en het Menselijk Lichaam.

Bij de uitreiking zijn koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Máxima, prinses Mabel, prins Constantijn en prinses Laurentien aanwezig.

Naast de grote prijs, zullen binnenkort de tien andere Prins Claus Prijzen van ieder 25.000 euro worden uitgereikt op de Nederlandse ambassades in de landen waar laureaten wonen. Vier Prins Claus Prijs laureaten van dit jaar zijn in Nederland aanwezig.

In haar romans schrijft Indira Goswami over de ervaringen van mensen in Noordoost India, met name in de deelstaat Assam. Ze schrijft in het Engels en het Assamees, de moedertaal van meer dan 13 miljoen mensen. In 2007 maakte Indira Goswami haar inzet voor de Assamese cultuur ook zichtbaar door als bemiddelaar op te treden tussen het United Liberation Front of Asom (ULFA) en de Indiase overheid.

Ma Ke, designer uit China, zal tijdens de prijsuitreiking een bijzondere presentatie van haar werk geven. Ma Ke was een van de eerste Chinese designers wiens werk te zien was in de Fashion Week in Parijs.

Jeanguy Saintus, Haitïaanse choreograaf en danser, combineert traditionele en moderne dans technieken om de realiteit van het hedendaagse leven vorm te geven. Hij heeft een nieuwe choreografie gemaakt voor de prijzenceremonie, Zantray getiteld. © GPD; Foto: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Indira Goswami krijgt Claus Prijs 2008

De Indiase schrijfster Indira Goswami is dit jaar de winnaar van de Prins Claus Prijs. Dat heeft het Prins Claus Fonds donderdag bekendgemaakt. De prijsuitreiking, traditioneel bijgewoond door de koninklijke familie, vindt op 3 december plaats in Amsterdam. Goswami ontvangt een geldbedrag van honderdduizend euro.

Mamoni Raisom Goswami (65), beter bekend als Indira Goswami, is afkomstig uit de opstandige Indiase deelstaat Assam. Ze probeert al jaren te bemiddelen tussen de plaatselijke guerrillabeweging en de centrale regering in Delhi. Goswami, die doceert aan de Universiteit van Delhi, geldt als specialiste in de literatuur van de Ramayana, het duizenden jaren oude mythische epos uit de Indiase cultuur.

Goswami ontving in 2000 de hoogste literaire prijs van India, de Jnanpith. Vorig jaar werd Goswami, die al jaren lijdt aan depressie en al een aantal keren geprobeerd heeft zelfmoord te plegen, getroffen door een beroerte. ,,Ik schrijf om te overleven", heeft ze eens gezegd over haar werk.

De overige tien prijzen van het Prins Claus Fonds worden in december en januari, voor zover mogelijk, uitgereikt in de Nederlandse ambassades van de landen waar de prijswinnaars wonen. De prijzen staan in het teken van 'Cultuur en het Menselijk Lichaam'. Het Fonds wil daarmee de aandacht vestigen op de manier waarop het menselijk lichaam wordt gebruikt als expressiemiddel.

Naast Goswami gaan er ook prijzen naar Li Xianting uit China, Zijne Eminentie Purevbat (Mongolië), Ousmane Sow (Senegal), Dayanita Singh (India), Elia Suleiman (Palestina), James Iroha Uchechukwu (Nigeria), Tania Bruguera (Cuba), Ma Ke (China), Jeanguy Saintus (Haïti), Carlos Henríquez Consalvi (Venezuela).

De Prins Claus Prijzen - een geschenk van de regering aan wijlen prins Claus, ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag - worden sinds 1997 jaarlijks toegekend aan kunstenaars, denkers en culturele organisaties in Afrika, Azië, Latijns Amerika en het Carïbisch gebied. © GPD; Foto: © GPD

Constantijn presenteert eerste hulp cultuur

Zonder boodschappenlijst, maar met een belangrijke boodschap bezoekt prins Constantijn de kunst- en antiekbeurs Tefaf in Maastricht. Kijken, niet kopen is zijn opdracht, en mensen verleiden geld te schenken voor het behoud van cultuurschatten die door natuurgeweld en oorlog worden bedreigd. Het Prins Claus Fonds biedt daarvoor noodhulp.

,,Een boodschappenlijst, van wie? Van thuis?'' Prins Constantijn moet lachen om die vraag. Hij gaat een wandeling maken langs de uitgestalde schatten op de kunst- en antiekbeurs Tefaf; wellicht dat hij een verlanglijstje heeft meegekregen met daarop Van Gogh, Rembrandt of andere grootheden. ,,Nee, nee", zegt Constantijn. Zoveel geld heeft hij ook niet.

Het bezoek aan Maastricht is niet zomaar geen cultureel uitje van de jongste zoon van koningin Beatrix. Het is werk. De excursie over de beursvloer na zijn toespraak, met fotografen en cameraploegen in zijn kielzog, is dat duidelijk ook.

,,Kijk eens wat voor mooie dingen hier te zien zijn, en bedenk wat het zou betekenen als ze verloren gingen", zegt Constantijn.

Hij wil het noodfonds onder de aandacht brengen dat het Prins Claus Fonds heeft opgericht om 'eerste hulp' te kunnen bieden bij 'culturele rampen'. ,,We doen iets dat niemand anders doet", zegt Constantijn.

Het Rode Kruis is er voor menselijke slachtoffers, maar cultuurschatten hebben na een aardbeving, overstroming, tsunami of oorlogsgeweld ook snel hulp nodig om voor het nageslacht te worden bewaard. ,,De eerste dagen zijn cruciaal", aldus de prins, die met broer Friso erevoorzitter is van het Prins Claus Fonds.

Het idee voor het noodfonds en de noodhulp, in het Engels 'Cultural Emergency Response', ontstond in 2003 na de plundering van het nationaal museum in Bagdad. ,,Cultuurgoederen vormen immers het hart en de ziel van een gemeenschap. Het is belangrijk die te behouden of te redden'', zegt Constantijn.

* Kunstschatten mogen niet verloren gaan.

Een moskee, een kerk, een synagoge, een archief of bibliotheek - van Indonesië tot Irak en Marokko heeft het Fonds via zijn eerstehulpdienst al goed werk kunnen verrichten. Het gaat om relatief kleine bedragen: 25.000 euro maximaal. ,,Niet meer dan eerste hulp", verduidelijkt Constantijn.

,,Het is de lokale bevolking die een voordracht doet, het moet lokaal worden gesteund. Dan krijg je wel eens andere keuzes dan van de landelijke overheid." In Marokko zijn door een aardbeving talrijke moskeeën vernield. Rabat geeft een lijstje met zeventien gebedshuizen die voor herstel in aanmerking komen.

,,Maar in één van de betrokken dorpen staat een andere moskee bovenaan de lijst, een historische Berber-moskee. Het is niet zo dat wij die moskee hebben uitgezocht. Dat zou ook verkeerd vallen bij Marokko. Maar het is de plaatselijke bevolking zelf die die moskee heeft uitgekozen", aldus Constantijn. Hij erkent dat soms moeilijk valt te ontkomen aan 'politiek'. ,,Zeker in conflictgebieden."

Toch is er in Herat in Afghanistan ook een synagoge hersteld, naast een aantal moskeeën. ,,Het hoorde bij het erfgoed van die stad, maar je begint in zo'n land natuurlijk niet meteen met een synagoge", verduidelijkt hij. Het benodigde geld komt van het Fonds, maar donaties zijn ook welkom. ,,De donor kan zelf kiezen waaraan zijn geld wordt besteed", zegt Constantijn. Aanvragen voor hulp zijn er immers voldoende.

© GPD; Foto's: © GPD Dagblad de Limburger Harry Heuts; Capital Photos Frank van Beek (10 maart 2008)

2007: In de geest van prins Claus

Prins Claus zou zich thuis hebben gevoeld bij de elfde uitreiking van 'zijn' prijs voor cultuur. In het Amsterdamse Muziekgebouw aan het IJ waren muziek en dans, er was humor en maatschappijkritiek en het overhandigen van de Prins Claus Prijs had niets van de stoffigheid en stijfheid die dit soort bijeenkomsten vaak kenmerkt.

Kortom, het was geheel in stijl van de prins, die het naar hem genoemde Fonds in 1996 cadeau kreeg ter gelegenheid van zijn zeventigste verjaardag.

De toon werd meteen gezet door calypso-artiest Hollis 'Chalkdust' Liverpool uit Trinidad en Tobago, één van de prijswinnaars. De calypso is een uitstekend vehikel voor maatschappijkritiek - in de straattaal van Trinidad en de Cariben worden, tussen vleierijen door, de regering of misstanden in het land gehekeld. Liverpool gaf er een fraai voorbeeld van, in een lied dat Trinidads premier Eric Williams aanpakte.

Een man die het spoor bijster is; Liverpool vergeleek hem met de chauffeur van een nieuwe auto. ,,Kunnen we geen nieuwe chauffeur krijgen?" Maar de tekst kon net zo goed slaan op Jan Peter Balkenende. In de zaal werd die vergelijking meteen gemaakt. Liverpool hielp daarbij onbewust een handje door het eerste couplet te zingen terwijl hij naar de aanwezige minister-president wees.

Ook op de rij koninklijke gasten - koningin Beatrix was aanwezig met haar gehele gezin - bleef dat gezien de vrolijke reacties, niet onopgemerkt. De vriendelijk verpakte kritiek paste in het voor dit jaar gekozen thema van de Prins Claus Prijs: cultuur en conflict.

Andere prijswinnaars hebben vastgezeten of werden gemarteld vanwege hun kritische geluiden. Niet alleen in tijd van oorlog, zoals in Soedan of Bosnië, maar ook onder dictatoriale regimes in Mexico en Brazilië. ,,Waarom is het toch dat onderdrukkende regeringen de vrijheid van culturele uitingen zien als een bedreiging?", vroeg prins Constantijn zich af in zijn toespraak.

,,Het neemt onze menselijkheid af", probeerde hij een antwoord te vinden. ,,Zo lang als we cultuur hebben, zijn we menselijk." Daarom is het belangrijk dat cultuur standhoudt, ook tijdens oorlog en conflicten. Dat lukte ook de Congolese danser en choreograaf Faustin Linyekula, de winnaar van de hoofdprijs.

Hij probeert in het nog steeds door strijd geplaagde Congo met zijn kunst, danslessen en workshops ruimte te scheppen 'voor rust te midden van de chaos', zoals hij in zijn dankwoord zelf zei. 'Met zijn producties draagt hij bij aan de analyse van het verleden, de verwerking van trauma's en de reconstructie van een menswaardig bestaan', aldus het Claus Fonds, dat zegt hem te eren 'voor de innovatieve wijze waarop hij cultuur stimuleert en voor zijn toewijding aan de positieve ontwikkeling van zijn land'.

De Claus Prijs is belangrijk, aldus Linyekula (die daarna ook optrad), want in een land met een koloniale erfenis als (voormalige Belgisch) Congo wordt succes gemeten naar de mate van buitenlandse erkenning. ,,Dit geeft ons nieuwe kansen en mogelijkheden thuis", zei hij. En ook dat paste in de filosofie van prins Claus, die vond dat in de onderontwikkelde landen alleen vooruitgang kon worden geboekt als dat gebeurde door de eigen mensen. © GPD 12 december 2007

'Met deze opera blijft Claus in onze harten'

Kunst in Afrika. Is er plaats voor de muzen waar armoede, honger, dictaturen en coups aan de orde van de dag zijn? Is schoonheid geen pijnlijke ironie, geen luxe artikel, alleen relevant in de ogen van een stel intellectuelen die op een veilige afstand toekijken? Zo denkt het Prins Claus Fonds er in elk geval niet over. Want niet alleen dat kunst de mens kan verheffen, ze kan ook verbroederen waar andere middelen mislukken.

Door Aad van der Ven (GPD)

Dat is de gedachte die er toe geleid heeft dat dit fonds een 'Sahel-opera' initieerde, een productie waarvan de Europese première in het kader van het Holland Festival wordt gegeven. Het idee was van de naamgever en erevoorzitter van het fonds zélf. De prins wilde de mogelijkheid scheppen kunstenaars uit diverse Afrikaanse landen met elkaar te laten samenwerken.

Op 17 februari ging in het Malinese Bamako in de open lucht op de oever van de Niger 'Bintou Were' in première, in aanwezigheid van de nieuwe erevoorzitters de prinsen Friso en Constantijn en hun echtgenotes Mabel en Laurentien. De productie was het werk van artiesten uit verschillende landen van de Sahel. Iedereen zong zijn of haar eigen taal.

De reacties op het stuk, waarin de emigratie naar Europa een belangrijke rol speelt, waren opgetogen. ,,Prins Claus leeft niet meer, maar in Afrika zijn de doden niet dood. Met deze opera blijft hij in onze harten", aldus Amadou Dama, een reisorganisator ter plaatse. De musici en dansers uit onder meer Nigeria, Senegal, Mali, Togo, Guinée-Bissau en Tsjaad ontmoeten elkaar binnenkort weer, want de productie wordt drie maal in Amsterdam opgevoerd.

Claus von Amsberg bracht een deel van zijn jeugd in Tanzania door, dat als Tanganjika een Duitse kolonie was geweest. Later was hij enige tijd diplomaat in Ivoorkust, waarna hij nog geregeld terugkeerde naar Afrika. ,,Hij had een andere kijk op dat deel van de wereld dan veel andere Europeanen," aldus Els van der Plas vorig jaar bij het tweede lustrum van het fonds waarvan zij directeur is.

,,Een project als dit was zonder hem ondenkbaar geweest. Dit was een droom van hem. Ik was in het begin niet zo enthousiast. Het leek me een onmogelijk idee. Maar telkens wanneer prins Claus ons kantoor bezocht vroeg hij of we al vorderingen maakten. Toen heb ik diverse muziekspecialisten in Afrika en Europa om hun mening gevraagd. Iedereen vond het een briljant idee."

Na een workshop in maart 2005 in Senegal werd het productieteam samengesteld en konden de audities voor de diverse rollen worden gehouden. Gedurende een half jaar maakte een selectiecommissie een 'castingtour' door diverse West-Afrikaanse landen. De kandidaten werden beoordeeld door een jury, waarvan Pierre Audi, artistiek directeur van De Nederlandse Opera, en de Amerikaanse theatermaker Robert Wilson deel uitmaakten.

Voor de titelrol werd de zangeres Djénéba Kone uit Mali gekozen. Naast andere solisten, een koor, een groep dansers werken ook musici met authentieke Afrikaanse instrumenten mee. Want het Prins Claus Fonds, financieel gesteund door de Postcode Loterij, wilde overeenkomstig de bedoelingen van de naamgever geen 'Afrikaanse Mozart', maar een nieuw concept, gebaseerd op uitwisseling van culturen.

Het libretto is van de hand van schrijvers uit Tsjaad en Senegal en voor de muziek spanden componisten uit Senegal, Guinée-Bissau, Nigeria en de Comoren zich in. ,,Opera is nauwelijks bekend in Afrika", zegt Tunde Jegede, met 33 jaar de jongste van de componisten. "Maar wij hebben wel de traditie van de griots, de muzikale vertellers. Dat is een mooi aanknopingspunt."

Bedoeling van de in Mali voorbereide productie is op een zowel kritische als humoristische wijze de relatie tussen Afrika en Europa naar voren te brengen. Afrikanen dromen van Europa, maar Europa dringt ook Afrika binnen met toeristen, vliegverkeer en de rally Parijs-Dakar.

De opera vertelt het verhaal van een vrouw, Bintou Were, en een stel mannen op weg naar het Europese continent. Wanneer de vrouw zwanger is claimen diverse mannen de vader te zijn. Dan wordt de vraag gesteld: wat is beter voor het kind, opgroeien in Afrika of Europa. © GPD 28 mei 2007

2006: voorproefje Sahel Opera

Bij de uitreiking van de Prins Claus Hoofdprijs 2006 aan de Iraanse grafisch ontwerper Reza Abedini kregen de aanwezigen woensdag alvast een voorproefje van de Sahel Opera die nog een idee is geweest van prins Claus. De première is komend voorjaar in Bamako in Mali en na de Europese presentatie in Parijs gaat de opera op tournee door Europa.

,,We zijn prins Claus veel dank verschuldigd, deze opera was zijn droom'', prees secretaris-generaal De Heer van het ministerie van buitenlandse zaken de prins namens premier Balkenende. De premier moest verstek laten gaan wegens 'grote politieke problemen', had directeur Els van der Plas van het Prins Claus Fonds bij de aanvang van de ceremonie in het Muziekgebouw aan 't IJ al laten weten.

Het internationale gezelschap dat de uitreiking in aanwezigheid van koningin Beatrix, de prinsen Friso en Constantijn en de prinsessen Máxima, Mabel en Laurentien bijwoonde, kreeg in een uitvoering van een minuut of tien een eerste indruk van de zang en muziek. Daar is onder meer aan meebetaald door het ministerie van buitenlandse zaken en de Van den Ende Foundation.

Thema van de Sahel Opera is de reis van de jonge vrouw Bintou Were naar Europa, waar ze een nieuw leven denkt te gaan beginnen. De voorstelling is een co-productie van het Prins Claus Fonds, Mali en het Théatre du Châtelet in Parijs.

 Bij de uitreiking van de hoofdprijs van 100.000 euro was het dit keer de beurt aan prins Friso, samen met zijn broer Constantijn erevoorzitter van het platform voor interculturele uitwisseling dat hun vader voor zijn zeventigste verjaardag kreeg. In zijn toespraak noemde de prins het belangrijk voor de Iraanse bevolking dat nu een landgenoot de prijs wint: ,,Want tussen de dagelijkse koppen in de kranten zouden we vergeten dat Iran een eeuwenoude beschaving heeft.''

In een terugblik op het tienjarig bestaan van het fonds signaleerde de prins met tevredenheid dat er sinds de oprichting honderd prijzen in meer dan honderd landen voor een grote variatie aan activiteiten zijn toegekend: ,,Maar uiteraard is er nog veel te doen en daarbij is cultuur van grote waarde. Dat schept hoop in het dagelijks leven en speelt een essentiële rol in ontwikkelingsprocessen.'' Abedini noemde de naamgever van het fonds in zijn dankwoord 'een groot man' en toonde zich zeer vereerd met de prijs. © GPD; Foto's: © GPD Harmen de Jong. Geplaatst op 13 december 2006.

Dassen terug bij jubileum van Prins Claus Fonds

De dassen waren terug bij het Prins Claus Fonds. Acht jaar nadat de naamgever en eerste erevoorzitter iedereen wakker schudde met zijn onconventionele oproep om 'de slang om de nek' weg te werpen, overheerste woensdagmiddag het klemmende kledingstuk de viering van de tiende verjaardag van het fonds voor cultuur en ontwikkeling. De nieuwe boegbeelden, Claus' zoons Constantijn en Friso, waren eveneens goed gestrikt, ondanks de Afrikaanse hitte in de Rolzaal aan het Haagse Binnenhof.

Precies tien jaar geleden werd op dezelfde plek de zeventigste verjaardag gevierd van prins Claus. Van regering en parlement kreeg hij een bijzonder geschenk: een naar hem genoemd Fonds. De prins was er verguld mee. Het was een erkenning voor zijn volharding en voor het belang van cultuur in ontwikkeling. Het was ook een blijk van vertrouwen in hem. Het gaf zijn laatste levensjaren (de prins overleed in 2002) een bijzondere invulling aldus prins Constantijn in zijn feestrede.

Hij gaf een overzicht van de prestaties van het Fonds, dat inmiddels meer dan duizend projecten in meer dan honderd landen heeft ondersteund. Maar, zo waarschuwde de prins, niet alle resultaten zijn meetbaar. Het zorgen voor rolmodellen in een gemeenschap, het zorgen voor bewustzijn telt nog meer. ,,Moeilijk te kwantificeren," zei Constantijn, maar de moeite waard.

Hij vertelde ook over de aarzeling die Friso en hij hadden gevoeld om in de voetstappen te treden van hun vader. 'Broekies' waren ze immers, en zonder de indrukwekkende staat van dienst van prins Claus op het gebied van ontwikkelingssamenwerking en cultuur. Ze hebben de uitdaging desondanks aangenomen, op inspirerende wijze volgens bestuursvoorzitter Lilian Gonçalves.

De koninklijke familie was bijna voltallig aanwezig bij de viering, waarbij de audiovisuele presentaties van tien jaar Claus Fonds in het water viel door technische mankementen. Er werd ook te veel en veel te lang gesproken (het programma begon te laat, liep uit en drie keer twintig minuten is echt te veel van het goede), maar aan het slot kwam tot nog verlossing in de vorm van een spetterende modeshow van de Senegalese ontwerpster Oumou Sy. Zij was in 1998 prijswinnares en inspireerde Claus tot zijn bevrijdingsact met de stropdas.

De schitterende creaties kregen ook nu veel bijval. Een aantal hoofddeksels zou over twee weken niet misstaan in de aanpalende Ridderzaal, bij de Troonrede. De jurken waren, getuige het veelvuldig struikelen van de mannequins, daarvoor minder geschikt.

© GPD, Foto's: © GPD Harmen de Jong. Geplaatst op 7 september 2006.

Vreugde en verdriet verbonden met jarig Fonds

,,Heel veel." Prins Friso is kort en krachtig wanneer hem wordt gevraagd wat het Prins Claus Fonds betekent voor hem en de rest van de koninklijke familie. Woensdag, de dag waarop de in 2002 overleden prins Claus tachtig jaar zou zijn geworden, bestaat het Fonds precies tien jaar. Koningin Beatrix en haar drie zoons met aanhang trekken daarom naar de Rolzaal aan het Binnenhof in Den Haag, waar dat feestelijk wordt herdacht.

Op die plek ook kreeg prins Claus het Fonds voor cultuur en ontwikkeling tien jaar geleden van de regering cadeau voor zijn zeventigste verjaardag. Jaarlijks gaat er een hoofdprijs van tegenwoordig honderdduizend euro de deur uit. ,,Het Fonds betekende veel voor mijn vader", zei prins Constantijn drie jaar geleden, kort nadat hij samen met broer Friso het erevoorzitterschap van het Fonds op zich had genomen.

Constantijn is ook de feestredenaar. Hij zal nog eens uitleggen hoe het verrassingsgeschenk, dat Claus tot tranen toe roerde, de laatste jaren van zijn leven extra glans en kleur gaven. ,,Hij ontmoette door het Fonds mensen die er voor hem toe deden, hier kon hij zich bezig houden met zaken die voor hem belangrijk waren", aldus Constantijn eerder. ,,Mijn vader zei altijd dat we onszelf ontwikkelen en van elkaar leren door cultuur, door te leren, luisteren en preken - al wilde hij dat laatste niet toegeven."

,,Mijn broer en ik doen dit werk ter nagedachtenis van onze vader. We willen zijn werk voortzetten en dat doen we graag," zei Friso kort daarvoor bij het uitreiken van een hoofdprijs in Peking. De familie heeft de door Claus begonnen traditie ook voortgezet om van de prijsuitreikingen een happening te maken.

De prins was bij die gelegenheden in zijn element en durfde dat ook te tonen. Zijn oproep in 1998 aan alle mannen om hun stropdas weg te smijten werd zelfs wereldnieuws. ,,Werp weg die slang rond uw adamsappel, werp weg! Dasdragers aller landen verenigt u! Bevrijd uzelf, trek zonder strop de wereld in", aldus Claus. Een jaar later liet hij zijn gehoor met handopsteken stemmen over het vervolg van zijn toespraak. ,,Als mijn vrouw Beatrix met haar ogen gaat rollen, weet ik dat het tijd is om op te houden. Ja, ze wordt nerveus, ik zie het. Ze is bang dat ik te veel nonsens ga praten. Nou, dan stop ik maar."

Maar er was ook ruimte voor een liefdesverklaring en ode aan zijn vrouw. En hoe ziek de prins in zijn laatste jaren ook was, de prijsuitreiking sloeg hij niet over. In 2004 kreeg de bijeenkomst een wrang en droevig slot.

Halverwege werd koningin Beatrix benaderd door haar adjudant. Haar vader Bernhard was opgenomen in het ziekenhuis. Het feest ging door, de koningin danste zelfs, maar enkele uren later kwam het bericht dat de prins was overleden.

De herinneringen die de Oranjes ophalen aan het Fonds dat hen zo na aan het hart ligt, zijn dan ook verbonden met vreugde en verdriet.

© GPD  Foto's: GPD. Geplaatst op 6 september 2006.

Prins Claus, portret toen hij 75 werd

Een zwaarmoedige man, die zijn complete - getrouwde - leven gebukt is gegaan onder het knellende juk van de monarchie. Zo werd prins Claus, bij zijn 75ste verjaardag op 6 september 2001, bijna tot vervelens toe omschreven. Natuurlijk, het populairste lid van het Koninklijk Huis heeft zijn diplomatencarrière moeten opofferen voor de liefde en tobt al jaren met zijn gezondheid. Maar aan zijn rol als pater familias en bijvoorbeeld 'geldschieter' voor culturele en ontwikkelingsprojecten beleeft de prins zichtbaar veel plezier.

Prins Claus deed tijdens de viering van zijn zeventigste verjaardag de regering op een voor hem kenmerkende manier een advies aan de hand. Die had hem net verblijd met een bijzonder cadeau, het naar hem genoemde fonds voor cultuur en ontwikkeling. ,,Als u mij in de toekomst nog eens wilt verrassen, wacht dan niet tot mijn tachtigste verjaardag. Ik heb begrepen dat mijn necrologieën al klaar liggen, en toegespitst op een vroeger tijdstip. We zullen zien", aldus Claus.

  ,,Jarig zijn is geen verdienste", vindt Claus zelf, maar vijf jaar geleden besefte hij al dat hij 'vrouw en kinderen niet te zeer kon teleurstellen' door zijn verjaardag, zoals heimelijk gepland, in Afrika bij vrienden door te brengen. Het geschenk van de regering, het Prins Claus Fonds, heeft hem toen bovendien voor het eerst van zijn leven, zo zei hij, iets positiever over het verschijnsel verjaardagen doen denken.

De Prins Claus Prijzen worden uitgereikt aan personen en organisaties in Afrika, Azië, Latijns-Amerika en de Cariben die zich 'op bijzondere wijze' inzetten voor cultuur en ontwikkeling. Gebieden en onderwerpen waar het hart van oud-diplomaat Claus von Amsberg, die door zijn huwelijk met de toenmalige prinses Beatrix zijn eigen loopbaan moest opofferen, naar uitgaat.

Bekend zijn alle verhalen over de ongelukkige prins die zijn leven lang in de schaduw van zijn vrouw heeft moeten staan. Maar het is betwistbaar of zijn depressies konden worden toegeschreven aan zijn ondergeschikte rol en het leven in een glazen huis. Volgens kenners ligt het bij zulke ernstige depressies meer voor de hand dat er een 'scheikundige' oorzaak is, dus dat het lichaam bepaalde geluksstoffen onvoldoende aanmaakt.

De prins vervult de laatste jaren in ieder geval met zichtbaar plezier de rol van geldschieter die hem door het instellen van het Prins Claus Fonds is toebedeeld. Dat doet hij ook met de voor hem typerende toewijding. Voor zover zijn gezondheid het toelaat, trekt de prins er graag zelf op uit om de verschillende projecten in ontwikkelingslanden te bezoeken.

De prins laat zich vooraf graag goed informeren over het te bezoeken gebied. Na de voorstudie reisde hij in 1998 af naar Cuba om een jaar later het Cubaanse culturele tijdschrift Vitral de hoofdprijs van 100.000 dollar toe te kennen.

Hij maakte een beminnelijke en vooral bescheiden indruk op een wetenschapper, die Claus al eens voorbereidde op een dergelijke reis. ,,Ik vond het echt opvallend hoeveel kennis van zaken hij had. Hij luisterde aandachtig en stelde goede vragen. Het verbaasde me echt hoe scherp hij nog was voor een man van die leeftijd.'' Een andere bezoeker van Huis ten Bosch roemt de zorg voor details die Claus voorafgaand aan een reis tentoonspreidt.

,,Hij vroeg ook naar hele praktische zaken, zoals de kledingvoorschriften. Het is voor hem heel belangrijk om niet uit de toon te vallen. Het laatste wat hij wil, is het voor het hoofd stoten van de gastheren. Verder wilde hij weten wat leuke cadeautjes waren voor de bevolking. Ik vond het heel bijzonder dat hij dat zelf wilde uitzoeken en niet door iemand anders laat doen.''

Ook de uitreiking van de aan 'zijn' Fonds verbonden prijzen, zal de prins niet graag missen. Daarbij gooit hij vaak zijn humor en beminnelijkheid in de strijd, zoals twee jaar geleden toen de prins zijn gehoor liet stemmen over het wel of niet uitspreken van zijn toespraak en een lofrede hield op 'zijn lieve vrouw'.

Met het demonstratief weggooien van zijn stropdas - een jaar eerder - heeft hij een kant van de immer correcte prins-gemaal laten zien die maar weinig mensen kenden. Niet dat Claus, die dit jaar 36 jaar in Nederland verblijft, zich schuil heeft gehouden, maar hij heeft anders dan schoonvader prins Bernhard minder de publiciteit gezocht.

,,Nooit een woord te veel gezegd, nooit de ministeriële verantwoordelijkheid overbelast, nooit de regering in verlegenheid gebracht, noch een conflict met ministers gehad, nooit een stap gezet die het daglicht niet kon verdragen", schreef Harry van Wijnen tien jaar geleden al in zijn boek De Prins-Gemaal, dat overigens vooral over prins Bernhard gaat. In vergelijking met zijn schoonvader zou een beeld kunnen ontstaan van een saaie Claus, maar niets is minder juist. De prins heeft vaak een duidelijke mening en hij is niet voor niets nog steeds de belangrijkste adviseur van zijn vrouw. Zijn verrassende gedachtengang wordt ook geroemd door zijn zoons.

Zo zegt prins Constantijn in het televisie-interview, dat de NOS voorafgaand aan zijn bruiloft houdt, dat hij zijn vader het meest bewondert om diens 'onafhankelijk denken'. ,,Hij benadert dingen altijd van een andere kant.''

Claus is daarin 'origineel en onvoorspelbaar', aldus zijn jongste zoon. Tijdens de balkonscene van de trouwerij op 17 mei ontroerde vader en zoon het publiek door hun genegenheid openlijk te tonen.

En tijdens de in eerste instantie wat geforceerde verlovingsaankondiging van prins Willem-Alexander en Máxima Zorreguieta wist Claus als 'pater familias' het ijs te breken door de Argentijnse te prijzen met haar uitstekende beheersing van de Nederlandse taal. ,,Heel wat beter dan dat gestumper toen ik hier pas was.''

© GPD Bernice Breure, HJ. Foto's: © GPD (archief) Dit artikel is verschenen op 6 september 2001.

2005: 'Wij zijn zeurpieten geworden', zegt Constantijn

Wij Nederlanders nemen elkaar en onszelf de laatste tijd veel te serieus en zijn aan het navelstaren geslagen. Deze constatering deed prins Constantijn bij de uitreiking van de Prins Claus Prijs aan de Zuid-Afrikaanse cartoonist Zapiro. Het thema voor dit jaar was humor en satire. ,,We weten allemaal dat het niet makkelijk is om het mikpunt van spot te zijn'', aldus prins Constantijn, samen met zijn broer Friso erevoorzitter van het Prins Claus Fonds. ,,Maar we moeten niet vergeten af en toe ook een beetje om onszelf te lachen.''

De rechtschapen Nederlander van weleer, vond prins Constantijn, is door de spanningen in de samenleving en de economische neergang, een 'beetje een zeurpiet' geworden. En dat terwijl 'de mysterieuze kracht die humor wordt genoemd' zo'n krachtig wapen is en zoveel zelfvertrouwen kan geven.

Satire en humor gedijen volgens de prins vaak juist in ellendige omstandigheden. Ze zijn de luis in de pels van de machthebbenden, die er geen controle over kunnen krijgen en - de aard van het beestje - zelf gevoel voor humor ontberen.

De prins deinsde er niet voor terug ter illustratie een Tweede Wereldoorlog-mop te vertellen die juist aan de slachtoffers hun waardigheid gaf. ,,Een kampbewaker heeft een oog verloren. De gevangenen moeten raden welk oog het echte is en welk oog niet. Zegt een gevangene: 'In dat ene oog zit nog een glimp van menselijkheid. Dus dat moet het valse oog zijn.''

Constantijns satire-betoog was opvallend, mede gezien de pogingen in het verleden van minister Donner om satire gericht tegen het Koninklijk Huis te beteugelen. Terwijl de prins eerder had aangekondigd dat hij geen verrassingen in petto had, zoals zijn vader en naamgever van het fonds, die ooit bij een uitreiking zijn stropdas in de ban deed.

Praten over humor is vaak dodelijk saai, vond de prins. Hij had ter voorbereiding op zijn speech Der Witz van Freud gelezen en was in slaap gevallen. En hij had niet de 'statuur' van zijn vader, oordeelde hij zelf. ,,Wat humor betreft hield mijn vader van kwaliteit, van subtiele grappen. Dat sloeg eerst niet zo aan in Nederland. Tot hij op het podium kledingstukken begon uit te trekken.''

Koningin Beatrix was in Amsterdam aanwezig bij de uitreiking, met haar drie zoons en hun echtgenotes - minus prinses Máxima, die op werkbezoek is aan Argentinië en haar twee dochters heeft meegenomen. Prins Willem-Alexander liep daardoor de tweede verjaardag van zijn dochter Amalia mis. Al dankte bestuursvoorzitter Lillian Gonþalves van het Prins Claus Fonds in haar toespraak de koninklijke familie dat de genodigden van de Amsterdamse culturele middagje deel mochten zijn van Amalia's feestje. ,,Wij wensen haar nog vele jaren. Mogen humor en gevatheid altijd deel uitmaken van haar leven.'' © GPD MdC. Dit artikel is geschreven op 7 december 2005.

2004: vrolijke klanken, droeve tijding in het paleis

Collectief hielden de genodigden in de Burgerzaal van het koninklijk paleis in Amsterdam de adem in. Aan het einde van de feestelijke uitreiking van de hoofdprijs van het Prins Claus Fonds liep een adjudant naar koningin Beatrix. De woordenwisseling was maar kort. De blik van Beatrix verstrakte even.

Na afloop werd over het intermezzo niets gezegd. ,,Het was een mededeling voor de koningin", aldus een collega-adjudant. Maar een communiqué van de Rijksvoorlichtingsdienst drie uur later gaf uitsluitsel. Prins Bernhard was aan het einde van de middag opgenomen in het ziekenhuis. Kort daarna bleek dat hij was overleden.

Professioneel. Zo luidde het oordeel over de reactie van de vorstin, die zelfs inging op de uitnodiging van de Braziliaanse muzikant Carlinhos Brown om een dansje te maken. De danspassen werden door de geroerde zaal begroet met een donderend applaus, maar ook met gêne. Beatrix wilde niet weigeren, maar iedereen was in gedachten bij haar doodzieke vader. ,,Zo is de familie nu eenmaal. Ze scheiden dat soort zaken," aldus een bekende van Beatrix. 

De vrolijke klanken onder droeve omstandigheden pasten desondanks bij de prijsuitreiking van het Fonds dat prins Claus in 1996 van de regering cadeau kreeg bij zijn 70ste verjaardag. ,,Claus zou haar ook hebben aangespoord te dansen", weet een ingewijde, die de speciale sfeer roemde die deze bijeenkomsten vanaf het begin kenmerkt. Het gezin van de koningin is bijna nooit compleet bij een officiële bijeenkomst, maar met de Claus Prijs voelt iedereen zich nauw verbonden - van Beatrix tot Mabel.

Het onderwerp van dit jaar - de positieve kanten van asiel en migratie - gaf de plechtigheid een bijzondere actualiteit, omdat tegenwoordig juist de negatieve kanten van migratie voor het voetlicht komen, zo lieten de prinsen Constantijn en Friso weten. Beiden hebben na het overlijden van hun vader het erevoorzitterschap van het Fonds op zich genomen. Vorig jaar sprak Constantijn, dit jaar was het de beurt aan Friso, die voorbeelden gaf van de voordelen die migratie een land en volk kunnen opleveren.

© GPD; Foto's: © GPD Phil Nijhuis. Dit artikel is geschreven op 1 december 2004.

2003: 'Fonds betekende veel voor mijn vader'

Het was geen familiefeestje, verklaarde prins Constantijn nadrukkelijk. Maar hij en zijn naaste verwanten hadden in het Paleis op de Dam in Amsterdam bij de uitreiking van de ereprijzen van het Prins Claus Fonds de schijn tegen. Op Máxima na was het koninklijk gezin immers voltallig bij de plechtigheid aanwezig. Niet zo gek, gezien het belang dat de vorig jaar overleden prins Claus aan zijn Fonds hechtte, maar wel uitzonderlijk. Buiten Koninginnedag en Prinsjesdag komt dit nooit voor.

,,Het Fonds betekende veel voor mijn vader. Hier ontmoette hij mensen die er voor hem toe deden, hier kon hij zich bezig houden met zaken die voor hem belangrijk waren", vertelde Constantijn in zijn toespraak tot de genodigden. ,,Mijn vader zei altijd dat we onszelf ontwikkelen en van elkaar leren door cultuur, door te leren, luisteren en preken - al wilde hij dat laatste niet toegeven", aldus Constantijn.

Prins Claus kreeg het Fonds voor cultuur en ontwikkeling in 1996 van de Nederlandse regering als geschenk bij zijn zeventigste verjaardag. Het was een bijzonder cadeau, zoals wel bleek uit de energie die de prins er ondanks zijn broze gezondheid in stak. ,,Hij hoopte dat het Fonds een kleine, maar effectieve bijdrage kon leveren", meende Constantijn, die in augustus samen met broer Friso het erevoorzitterschap van zijn overleden vader overnam. ,,Dat was niet vanzelfsprekend, het is geen familiezaak, al lijkt dat misschien zo", vond de prins, die 'trots en vereerd' was met zijn nieuwe taak.

,,Mijn broer en ik doen dit werk ter nagedachtenis van onze vader. We willen zijn werk voortzetten en dat doen we graag," zei Friso toen hij in Peking alvast de hoofdprijs van het Fonds uitreikte aan de bejaarde geleerde Wang Shixiang (89). Deze was te oud om nog naar Nederland te komen. De Chinees, beloond voor zijn werk tot behoud van de Chinese meubelmaaktraditie, toonde zich in een vooraf opgenomen toespraak 'verguld' met zijn uitverkiezing.

De feestelijkheden van dit jaar waren een soort coming-out van de jongste zonen van Beatrix, die altijd op de achtergrond zijn gebleven. Friso gaf in Peking zijn eerste interview - op veilige afstand van de Nederlandse pers, die hem en zijn verloofde Mabel de laatste maanden zo vaak op de korrel had genomen. Constantijn, die gisteren een van de tweede prijzen overhandigde aan de samenstellers van het opzienbarende Arab Human Development Report, hield een van zijn eerste publieke toespraken en deed dat als een volmaakte professional.

En omdat het (toch een beetje) een familie-aangelegenheid betrof, zaten Mabel Wisse Smit en prinses Laurentien op de eerste rij naast koningin Beatrix en de met een extra applaus verwelkomde kersverse 'vader' Willem-Alexander. © GPD. Dit artikel is geschreven op 10 december 2003.

2002: echt gelachen wordt er niet

Een toespraak om te lachen in plaats van te huilen' had prins Claus het publiek in het vooruitzicht gesteld tijdens zijn laatste uitreiking van de naar hem vernoemde cultuurprijzen. De zieke prins moest toen zijn praatje voortijdig afbreken maar beloofde voor 2002 beterschap. Prins Willem-Alexander deed gisteren, twee maanden na het overlijden van Claus, om begrijpelijke redenen niet eens een poging om de humorvolle optredens van zijn vader te evenaren.

De prins beperkte zich tot het feitelijk overhandigen van de prijzen aan hoofdwinnaar Mohammed Chafik, wetenschapper en schrijver uit Marokko, en de muzikant Youssou N'Dour uit Senegal. Willem-Alexander bleef daarbij ver uit de buurt van de microfoon. De hoofdprijs was 100.000 euro, de negen kleinere laureaten bestaan uit 25.000 euro.

De zesde uitreiking van de Prins Clausprijzen werd in de Haagse Ridderzaal gehouden omdat het Paleis op de Dam wordt opgeknapt. Het fonds kreeg de prins cadeau ter ere van zijn zeventigste verjaardag van de Nederlandse regering. Koningin Beatrix, prins Willem-Alexander en prinses Máxima zaten ingetogen op de eerste rij. Echt gelachen werd er niet, al was de bijeenkomst bij vlagen enerverend.

Anke Niehof hield als voorzitter van het Prins Claus Fonds 'een moment van reflectie' ter nagedachtenis aan de prins. Ze prees zijn vermogen om enthousiast voorstellen te presenteren Þn goed te kunnen luisteren naar argumenten van een ander. Het verweesde fonds troost zich met de 'rijke erfenis aan ideeën en principes' die Claus heeft nagelaten. Aan de droom van de prins, een 'Sahel-Opera' uitgevoerd door Afrikaanse artiesten, wordt gewerkt. ,,We vinden dat nog steeds een geweldig idee. De voorbereidingen zijn in volle gang.''

De bijeenkomst werd afgesloten met een opmerkelijk optreden van twee Senegalese rappers en vier Marokkaanse Nederlanders. In traditionele lange gewaden rapten de Afrikanen op hun knieën over vrede, op nog geen twee meter afstand van de koningin. Prinses Máxima begon als een van de eersten aanmoedigend mee te klappen met de kakofonie in het Nederlands, Engels, Frans, Berber en Wolof (een straattaal van Dakar). Prins Claus had ongetwijfeld met haar meegedaan.

© GPD Bernice Breure. Dit artikel is geschreven op 11 december 2002.

2001: 'Sorry, maar ik heb nieuwe ogen nodig'

Prins Claus kwam in het verleden tijdens de uitreiking van de Prins Claus-prijzen wel vaker verrassend uit de hoek. Maar het haperen, murmelen en tenslotte zelfs afbreken van zijn toespraak in het paleis op de Dam, was allesbehalve een ingestudeerde act. De 75-jarige echtgenoot van koningin Beatrix is door zijn ziekten eigenlijk niet meer in staat om in het openbaar te spreken.

Tijdens voorgaande edities maakte de prins van de uitreiking een ludiek optreden; zo wierp hij eens spontaan zijn stropdas af en riep andere 'gestrikte' mannen op zijn voorbeeld te volgen. In 1999 kreeg hij de lachers op zijn hand door een aangedikte lofzang op zijn vrouw te houden. Vorig jaar was prins Claus, die lijdt aan prostaatkanker en de ziekte van Parkinson, niet fit genoeg om zelf het woord te nemen. Prins Willem-Alexander nam toen de honneurs waar.

Willem-Alexander en zijn verloofde Máxima Zorreguieta waren, net als koningin Beatrix, in de Burgerzaal van het paleis aanwezig bij het eerste publieke optreden van prins Claus sinds lange tijd. Maar direct bij aanvang van zijn speech bleek de prins hier eigenlijk niet meer toe in staat. Zeer moeizaam bewoog hij zich richting de microfoon. Afgewisseld door lange pauzes probeerde de prins te vertellen over zijn ervaringen met carnaval, die niet al te best zijn.

Hij verwees daarbij naar zijn verblijf als 'jonge diplomaat' in de Dominicaanse Republiek, eind jaren vijftig. ,,Carnaval betekende daar voor de toenmalige dictator het uitnodigen van mooie meisjes op een luxe jacht. Het had iets dubieus.'' Ook vertelde hij over dit multiculturele feest in Bonn, waarbij hij zich het liefst ziek meldde en thuisbleef. Voor een muisstille zaal verontschuldigde hij zich voor de zoveelste onderbreking van zijn verhaal.

,,Sorry, maar ik heb nieuwe ogen nodig'', zei hij met zijn kenmerkende humor. Inderdaad bleek z'n gezichtsvermogen de laatste maanden sterk achteruit te zijn gegaan. De aanwezige fotografen was zelfs gevraagd tijden de speech van Claus zo min mogelijk te flitsen. Maar bril op of af, het mocht niet baten. Na enkele minuten hield hij het voor gezien. 'Lichamelijke en technische tekortkomingen' noopten hem om te stoppen. ,,Maar ik beloof dat ik de mankementen zal repareren'', hield hij zijn gehoor voor. ,,Volgend jaar hoop ik hier weer te staan met een meer intellectuele speech die u niet aan het huilen maar aan het lachen zal maken.'' Koningin Beatrix toonde zich aangedaan door de conditie van haar man.

De geplande fotosessie na afloop van het formele gedeelte van de prijsuitreiking liet de prins aan zich voorbijgaan. De koningin en het aanstaande bruidspaar Willem-Alexander en Máxima poseerden wel met de prijswinnaars. De Rijksvoorlichtingsdienst maakte later bekend dat de prins binnenkort een oogoperatie zal ondergaan.

Na de ceremonie werd een opvallende carnavals-performance, ontworpen door Minshall, uitgevoerd. In plaats van met stropdassen mocht het publiek mee zwaaien met uitgedeelde sjaaltjes. Minshall liet weten 'bijzonder ontroerd' te zijn door het optreden van prins Claus. © GPD Bernice Breur; Foto: Capital Photo by Royal Images. Dit artikel is geschreven op 11 december 2001.

2000: 'U ziet een man met gemengde gevoelens'

De jaarlijkse uitreiking van de Prins Claus Prijzen in Amsterdam werd geen theatraal spektakel. Toch zorgde prins Claus ook dit jaar voor een verrassing, puur en alleen door aanwezig te zijn. De 74-jarige prins, die bij een voorgaande editie spontaan zijn stropdas afwierp en vorig jaar nog een frivole ode bracht aan zijn echtgenote de koningin, kampt met ernstige gezondheidsproblemen en had Willem-Alexander verzocht dit jaar de honneurs waar te nemen.

De prins hield in het Paleis op de Dam namens zijn vader een speech, maar Claus kwam na afloop zelf naar voren om de laureaten te huldigen. Sinds 1996 reikt prins Claus jaarlijks de naar hem vernoemde onderscheidingen uit aan personen of organisaties die zich op bijzondere wijze inzetten voor cultuur en ontwikkeling in met name Afrika, Azië en Latijns-Amerika. Dit jaar was het thema Stadshelden en sprak Willem-Alexander namens zijn vader uitgebreid over urbanisatie.

Willem-Alexander veroorloofde zich overigens net als Claus bij voorgaande edities een persoonlijke noot aan het begin van zijn toespraak: ,,U ziet een man met gemengde gevoelens. Verdrietig, vereerd en blij. Verdrietig omdat mijn vader door recente operaties niet in staat is u zelf toe te spreken én verdrietig omdat onze nummer 14 niet is uitgeroepen tot voetballer van de eeuw.'' De prins voelde zich vereerd om namens zijn vader op te treden en hij was blij ,,omdat mijn vader toch fit genoeg is om er vanmiddag bij te zijn.''

Prins Claus voelde zich zelfs goed genoeg persoonlijk de prijzen uit te reiken aan de Braziliaanse architect Jaime Lerner en aan een vertegenwoordiger van de burgerorganisatie Viva Rio, ook uit Brazilië. De Mexicaanse beeldend kunstenaar Francisco Toledo heeft vliegangst en was niet aanwezig in Amsterdam. De drie winnaars mogen een prijs van honderdduizend euro delen. Prins Claus herstelt nog altijd van de operaties die hij eerder dit najaar moest ondergaan. Die ingrepen waren nodig omdat de prins nog altijd kampt met klachten die zijn te wijten aan de bestralingen die hij in 1998 onderging voor prostaatkanker.

Ook de Rijksvoorlichtingsdienst (RVD) was van te voren niet op de hoogte dat prins Claus in Amsterdam aanwezig zou zijn. Officieel neemt de prins wegens gezondheidsredenen nog altijd geen openbare verplichtingen op zich. Afgelopen vrijdag echter was Claus ook aanwezig bij de opening van de door koningin Beatrix samengestelde expositie in het Stedelijk Museum. Die tentoonstelling en de uitreiking van zijn eigen prijzen waren kennelijk zo belangrijk voor de prins dat hij daar toch per se bij wilde zijn.

Volgens een RVD-woordvoerder bekijkt de prins per dag of hij zich wel of niet goed genoeg voelt om verplichtingen aan te gaan. Verder houdt hij zoveel mogelijk rust. ,,Thuis doet hij het rustig aan, maar dat betekent niet dat hij een lege agenda heeft.''

© GPD Berrit de Lange Foto: © GPD. Dit artikel is geschreven op 12 december 2000.

1999: 'Ze is bang dat ik te veel nonsens ga praten'

,Als mijn vrouw Beatrix met haar ogen gaat rollen, weet ik dat het tijd is om op te houden. Ja, ze wordt nerveus, ik zie het. Ze is bang dat ik te veel nonsens ga praten. Nou, dan stop ik maar. Hoewel.. Ik vergeet haast waar ik voor kom. De prijsuitreiking! Mag ik laureaten vragen naar voren te treden?"

Prins Claus deelt de hoofdprijzen van het naar hem vernoemde fonds uit, bestemd voor personen die - waar ook ter wereld - zich bijzonder verdienstelijk hebben gemaakt voor de cultuur en ontwikkeling van hun land. De zaal moet nog even op adem komen. Een toespraak van de prins is nooit obligaat, maar wat de genodigden dit keer meemaakten zullen ze niet gauw vergeten. Hoe vaak komt het voor je dat je een spreker op democratische wijze het woord mag ontnemen om eerder aan de drank te kunnen?

Een keer per jaar is prins Claus volledig zichzelf. Als hij als erevoorzitter van het Prins Claus Fonds voor cultuur en ontwikkeling het Koninklijk Paleis op de Dam binnenkomt, is hij niet zoals gewoonlijk de man van het staatshoofd; nee, dan gaat het om hém en is zij voor de gezelligheid mee. Die ene keer in het jaar mag hij als eerste door de deur. Dat hij Beatrix toch laat voorgaan is galant, maar niet verplicht.

Het Prins Claus Fonds, dat de regering hem zeer tot zijn genoegen op zijn 70ste verjaardag cadeau deed, is een beetje zijn baby. Met de dagelijkse gang van zaken heeft hij niet veel bemoeienis, maar de jaarlijkse prijsuitreiking is voor de prins hét moment om rare conventies te hekelen. Vorig jaar trok hij demonstratief zijn das uit. ,,Werp weg die slang rond uw adamsappel'', riep hij luid. Velen volgden toen zijn voorbeeld. Bij de uitreiking zaten ze er weer mét das, maar Claus niet. De prins draagt alleen nog een das als het écht moet.

Dit jaar stelde de prins weer een ander eigenaardig gebruik aan de kaak: het voorlezen van een overbodige speech. Zijn toespraak was al helemaal uitgeschreven; er stond geen woord verkeerd in, maar echt boeiend? Nee. Bovendien waren er al veel sprekers vóór hem geweest en konden niet alle genodigden steeds de ogen open houden. Toen kwam Claus. ,,Dames en heren, ik heb een probleem. Alles is al gezegd. Wat zal ik doen? Er komt nog een receptie, die is vast leuker dan wat ik op papier heb staan. U kunt mijn speech trouwens ook lezen. Hij staat in het boekje dat u allemaal meekrijgt. Weet u wat? We sluiten een deal. Ik lees een paar alinea's voor en dan gaan we stemmen over doorgaan of ophouden''.

De zaal gniffelt. Die Claus toch. Iedereen luistert geduldig naar zinnen als 'Het Fonds wil individuen en organisaties eren die een kritische houding aannemen jegens de cultuur, de maatschappij en de heersende ideologieën, individuen en organisaties, die ruimte creëren om het debat te voeren en..'. Dan houdt de prins abrupt op en vraagt: ,,Wie is er voor doorgaan? Aha! Mijn vrouw. Natuurlijk. Daarom neem ik haar mee. Ik ben blij dat ze er is. Dank je Beatrix! En de rest? Wie wil luisteren en wie wil drinken?''

Hier en daar gaan aarzelend wat handen omhoog. De meeste mensen reageren uit voorzichtigheid helemaal niet. De prins staat perplex. ,,Ik geloof dat de meerderheid in de zaal niet weet wat ze wil. Zou dat een spiegel van de realiteit zijn?'', vraagt hij zich wat angstig af. Het ligt vermoedelijk net even anders. De genodigden dúrven gewoon niet. Claus mag dan van conventies af willen, zijn vrouw en zijn gasten zijn zo ver nog niet. © GPD Christl Visser. Dit artikel is geschreven op 8 december 1999.

1998: 'Werp weg die slang rond uw adamsappel!'

,,Als Nelson Mandela, toch een van de best geklede mannen die ik ken, de moed heeft zonder stropdas te verschijnen, waarom zouden wij dan achterblijven?'', zo zette prins Claus in. Om ferm te vervolgen: ,,Werp weg die slang rond uw adamsappel, werp weg! Dasdragers aller landen verenigt u! Bevrijd uzelf, trek zonder strop de wereld in''.

Ten overstaan van een verblufte zaal genodigden gaf de prins in het Koninklijk Paleis op de Dam het goede voorbeeld. Hij deed zijn das af en wierp hem met een zwierig gebaar naar achteren. Menigeen volgde opgelucht. Eindelijk verlossing! De stapel dassen op de vloer groeide. De Afrikaanse couturiers, die even later gelauwerd zouden worden, bezagen het schouwspel met instemming.

Na afloop van de feestelijke bijeenkomst, ter gelegenheid van de uitreiking van de Prins Claus-prijzen, bood het publiek, althans het mannelijk deel ervan, een heel andere aanblik dan gebruikelijk. Met koninklijke zegen had de culturele elite zich van een gehate kwelgeest durven ontdoen. Of zij vandaag, morgen en overmorgen nog steeds met de blanke hals in het open boordje rondlopen, is natuurlijk de vraag.

Zo losjes als in het paleis is de sfeer niet overal. Maar als zelfs prins Claus durft te zeggen dat een stropdas geen andere functie heeft dan echtgenotes kwaad maken - ,,schat, je das zit weer scheef!'' - is de kans op hervorming aanwezig. Want, dat staat voor de man van Beatrix vast, ,,dit gedateerde westerse kledingstuk heeft zijn beste tijd gehad''.

Claus zou er graag bij willen lopen zoals Nelson Mandela. Best mogelijk dat we hem tegen de zomer een keertje zien in een creatie van de Ghanees Tetteh Adzedu, die samen met Oumou Sy uit Senegal en Alphadi uit Niger uit handen van de prins de hoofdprijs van het Prins Claus Fonds kreeg: honderdduizend dollar, naar eigen keus te besteden zolang het de cultuur en ontwikkeling dient. Want daartoe is het Prins Claus Fonds - het cadeautje dat de prins op zijn zeventigste verjaardag van de Nederlandse regering kreeg - opgericht.

Na de rustige plechtigheid van vorig jaar, toen de boekenbeurs (tevens cultureel trefpunt) van Zimbabwe de onderscheiding kreeg, ontwikkelde de prijsuitreiking van dit jaar zich al gauw tot een zinderende aangelegenheid. Dure modellen - die het deze keer voor niks deden - toonden de prins, zijn echtgenote en hun invités uit binnen- en buitenland hoe Afrikaanse couture eruit kan zien. Weinig grijs, veel kleur, veel goud en veel bloot. Jurken met guirlandes van fruit, benen tot de heup in de vershoudfolie, glanzende cd's als oorversiering, topjes met een metalen punten die de bh's van Madonna nog concurrentie aandoen.

Ach, de prins zei het al in zijn huldigingsspeech. Afrika verandert. © GPD. Dit artikel is geschreven op 9 december 1998.

Uit Internationale Samenwerking: De Malinese Aminata Traoré was erbij toen prins Claus in 1998 demonstratief zijn stropdas losknoopte tijdens de uitreiking van de Prins Claus Prijzen. ,,Prachtig was dat”, zegt Traoré, gezeten aan een klein tafeltje op de binnenplaats van haar woning in de Malinese hoofdstad Bamako. ,,Prins Claus was iemand die deed wat hij dacht. Hij liet zich niet tegenhouden door wat andere mensen vonden. Die houding spreekt mij aan.” In 2004 kreeg sociaal-psycholoog en activiste Traoré zelf een Prins Claus Prijs.