Royalblog.nl Dossier 'Crisis op Soestdijk'

Eerherstel Juliana, na postume moedermoord door Beatrix!

Zonder dat we het in de gaten hadden, heeft zich een Griekse tragedie afgespeeld in de media. Ik heb het over de ordinaire aanval die door historicus Cees Fasseur met goedvinden van Beatrix is gedaan op koningin Juliana. Met enige fantasie kunnen we hierin een geval van postume moedermoord zien. Een beetje psycholoog zou het gedrag van Beatrix makkelijk kunnen leggen naast dat van Orestes, die in de gelijknamige tragedie van Aischylos zijn moeder Klytemnestra om het leven brengt.

Een hartstochelijk betoog van Cees van Hoore.

Kennelijk is dit soort gedrag van alle tijden, maar het is toch telkens weer schokkend om te zien hoe kinderen, om wat voor reden dan ook, meewerken aan het bezoedelen van het ouderbeeld. Fasseur kreeg als enige toegang tot het rapport Beel, waarin de affaire Hofmans uit en te na staat beschreven. Beatrix vertrouwde deze grijze royalty-biograaf.

Maar het resultaat is daarom niet minder schokkend. Juliana, de vorstin wier nagedachtenis bij mij en vele andere Nederlanders van mijn leeftijd nog een groot gevoel van vertedering teweeg brengt, wordt door het slijk gehaald en afgeschilderd als volledig mataglap.

In het Wilhelminapark in Utrecht staat een standbeeld van koningin Wilhelmina. Ze ziet eruit als één grote klomp onverzettelijkheid. Zij wordt algemeen gezien als een krachtige vorstin, maar ook zij kende haar kwetsbare momenten, ook zij was getrouwd met een schuinsmarcheerder. Ik denk dat ze zich werkelijk in haar Delftse tombe zou omdraaien als ze kon lezen wat er allemaal over haar dochter naar buiten is gebraakt.

Natuurlijk ben ik voor openheid in de media en zeker niet vies van een biograaf die de onderste steen boven wil krijgen. Maar dan moet je de zaak wel van twee kanten bekijken en niet met de onzin aankomen dat prins Bernhard de monarchie heeft gered toen hij in 1956 stiekem een interview aan Der Spiegel gaf. Nee, hij redde zijn eigen kloten, zijn eigen luxe positie en wilde Juliana, die had aangedrongen op een scheiding, op een zijspoor laten zetten.

Zoals literatuur-criticus en NRC-columniste Elsbeth Etty deze week terecht opmerkte, krijgt Juliana in dit boek van Fasseur veel te vaak de zwarte piet toegespeeld. Wat Juliana zelf in haar dagboeken over de kwestie Hofmans heeft geschreven, weten we pas in 2054, het jaar waarin ze openbaar (mogen) worden gemaakt. Dan is er echter niemand meer in geïnteresseerd.

Beatrix moet ervoor zorgen dat dit dagboek eerder geraadpleegd kan worden. Dat is voor haar een koud kunstje. Misschien dat de schade die haar moeder - mede door haar eigen toedoen - is aangedaan dan enigszins kan worden hersteld. Dat lijkt me haast de plicht van een kind, ook al hou je nog zoveel van je vader. Vrijgeven dus, die dagboeken!

In 1952 hield Juliana een toespraak voor het Amerikaanse Congres. De Nederlandse regering stond op haar achterste benen. Letterlijk zei Juliana het volgende: 'Ik hoop echt dat op een memorabele dag de enorme productie die nu wordt aangewend voor bewapening, wordt ingezet ten behoeve van ontwikkelingsprojecten.' Ik heb een eed gezworen om hier niet te vloeken, maar wat heeft die schat daar godverdegodver nou verkeerd mee gezegd? Helemaal niets.

Maar de regering vond dat een vorstin zich niet over de politiek mocht uitlaten. Voor mij getuigt het van moed dat ze dat wel deed. Bernhard gooide het er op dat ze niet wist wat ze zei, dat ze teveel onder de zweverige invloed van Greet Hofmans stond. Boven een artikel in de krant stond de kop: 'Juliana was lang de weg kwijt'. Maar zo is het niet. Bernhard heeft haar welbewust laten verdwalen.

Dat Juliana zich heeft vastgeklampt aan Grijze Greet is in het licht van Bernhards gedrag begrijpelijk. Hij was toen al aan het vozen met andere dames. Mócht Juliana dan misschien even steun zoeken? 'Als ík Beatrix was, zou ik het onderzoek nog eens laten overdoen door een vrouw', merkte collega Van der Linden terecht op.

Voor het paleis Noordeinde staat een groot standbeeld van Willem van Oranje te paard en dat zou ogenblikkelijk vervangen moeten worden door een beeld van Juliana op de fiets, stelde hij voor. Geen slecht idee. Alleen hoop ik dan wel dat Bernhard, haar fatale liefde, niet meer bij haar achterop zal springen maar Beatrix, om haar moeder weer eens stevig vast te houden. Leve Juliana, leve mijn koningin! © GPD Haarlems Dagblad, Cees van Hoore

Fasseur komt met boek met 'stip' op één in Boeken Top 10

Juliana & Bernhard, Het Verhaal van een Huwelijk 1936-1956 komt vanuit het niets binnen op plaats één in de Boeken Top 10. In dit boek beschrijft historicus Cees Fasseur de eerste twintig jaar van de relatie tussen koningin Juliana en prins Bernhard.

Boeken Top 10 week 47

(notering, tussen haakjes vorige week, auteur, titel, o.b.v. De Bestseller 60)

1. (-) Cees Fasseur - Juliana & Bernhard
2. (1) Huub Oosterhuis - Jij Die Mij Ik Maakt
3. (2) Jeroen Smit - De Prooi
4. (5) Doeschka Meijsing - Over De Liefde
5. (3) Nicci French - Wat Te Doen Als Iemand Sterft
6. (7) Youp van 't Hek - Bacteriën Moeten Ook Leven
7. (6) Elizabeth Gilbert - Eten, Bidden, Beminnen
8. (8) Kluun - Klunen
9. (-) Charlotte Dematons - Sinterklaas
10. (4) Topkoks Voor Thuiskoks 2. Bron: ANP

Daalder neemt afstand van voorspelbare kritiek op Fasseur

Forse kritiek op Fasseur’ meldt woensdag NRC Handelsblad, dat een dag eerder een volgens Fasseur ‘helemaal niet te zake doend bekend feit’ tot belangrijkste nieuws uit zijn die dag verschenen boek Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk, 1936-1956.

‘De onderzoekers Gerard Aalders, Hans Daalder en Lambert Giebels hebben niet alleen inhoudelijke kritiek, maar maken ook bezwaar tegen het feit dat de bronnen die Fasseur voor zijn onderzoek heeft gebruikt, niet door anderen te controleren zijn’, aldus NRC.

Dat laatste komt natuurlijk niet als verrassing. Twee van de drie hebben zelf geprobeerd toegang te krijgen tot het Koninklijk Huisarchief en dan met name tot het daar opgeslagen rapport van de commissie Beel. Kritiek op het feit dat Fasseur wél toegang kreeg was er eerder ook al en dat is met de publicatie van het boek niet veranderd.

Aalders en Daalder vinden dat Fasseur te weinig oog heeft voor de kwalijke rol van prins Bernhard in de affaire rond gebedsgenezeres Greet Hofmans. Volgens Giebels laat Fasseur de politieke kant van de zaak onderbelicht, aldus NRC Handelsblad. „Fasseur stelt het voor alsof Bernhard niet anders kon dan de publiciteit opzoeken. Maar was de situatie, staatsrechtelijk gezien, in 1956 echt zo ernstig?", vraagt Daalder zich af.

NIOD-onderzoeker Gerard Aalders vindt dat Fasseur te weinig aandacht schenkt aan de persoonlijke beweegredenen van de prins om het conflict te laten escaleren door erover te lekken naar de pers. ,,Eigenlijk worden alle problemen op Juliana afgewenteld. Dat is onterecht. Bernhard was dol op status en macht. Die wilde hij ten koste van alles behouden. Daar gebruikte hij al zijn charmes voor, maar hij was ook bereid te liegen."

De reactie van Lambert Giebels was ook voorspelbaar. „Fasseurs boek is te zeer gebaseerd op bronnen die jij en ik niet in mogen zien." Als andere historici je bronnen niet kunnen controleren, „kun je moeilijk een historisch meesterwerk schrijven", vindt Lambert Giebels. Hij is sowieso niet positief in zijn oordeel over het boek. „Een goed geschreven en goed gedocumenteerde huwelijksroman", zegt hij. „Een echte page turner, maar uiteindelijk een boek dat „als historisch werkstuk faalt".

Hans Daalder neemt zaterdag in een ingezonden brief in NRC in duidelijke woorden afstand van het bericht. ,,Mij worden meningen toegeschreven die ik niet koester en waarnaar mij ook niet gevraagd is." Hij mengt zich niet, en Daalder legt ook uit waarom, in het koor van de critici die ‘bezwaar hebben tegen het feit dat de bronnen die Fasseur heeft gebruikt, niet door anderen te controleren zijn."

Integendeel, zo betoogt Daalder. ,,Ik achtte het juist dat in een zo gevoelige materie hoogstens één bekwaam historicus toegang tot de zo persoonlijke stukken in het Koninklijk Huisarchief zou worden gegeven, als men althans tot openbaarmaking van het rapport zou besluiten. Fasseur was als biograaf van Wilhelmina daartoe bij uitstek aangewezen."

Daalder noemt Fasseurs boek - ,,al kan men over interpretaties van mening verschillen"- ,,een vakkundige uitzonderlijke prestatie." Hij besluit met ,,ik word niet graag ingelijfd bij critici die spreken van een studie die ‘faalt’ als historisch werkstuk."

© GPD; Foto: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Stormloop op boek Fasseur over huwelijk Juliana & Bernhard

Alleen Harry Potter verkocht beter. Boekhandels in heel Nederland melden een stormloop op het dinsdag verschenen boek van historicus Cees Fasseur over het turbulente huwelijksleven van koningin Juliana en prins Bernhard.

Uitgeverij Balans heeft na twee dagen al besloten tot een tweede druk, nadat de hele eerste oplage van bijna 40.000 exemplaren door de boekhandel is besteld. ,,Het pakhuis is leeg", aldus een woordvoerder van Balans.

In het boek 'Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk' vertelt Fasseur, die eerder een biografie schreef over koningin Wilhelmina, gedetailleerd over de eerste twintig jaar van het huwelijksleven van het koninklijk paar, dat elkaar in de jaren vijftig op paleis Soestdijk bijna de deur uitvocht. In het boek wordt ook voor het eerst het rapport van de commissie Beel gepubliceerd. Beel trad in 1956 op als een soort gezinsbemiddelaar, om een einde te maken aan de huwelijkscrisis. © GPD

Nu ook biografieën in de maak van Willems I, II en III

Het is nog lang geen uitgemaakte zaak of nu meer mensen toegang krijgen tot het archief van het Koninklijk Huis voor het schrijven van een biografie over één van de vroegere of huidige leden van dat Huis. Hoogleraar geschiedenis Cees Fasseur kreeg dat wel voor zijn dinsdag verschenen boek 'Juliana en Bernhard, het verhaal van een huwelijk'.

Zelf zei hij daarover: ,,Wie het is, is het. Wie het niet is, wordt het nooit.'' Professor dr. Coenraad Tamse, emeritus hoogleraar Geschiedenis van de Nederlandse Politieke Cultuur aan de universiteit van Groningen, kan dat alleen maar beamen. ,,Het hangt er vanaf met wat voor visitekaartje je binnenkomt, als ik het zo mag zeggen.''

Tamse zegt zelf 'helemaal geen probleem' te hebben ondervonden, toen hij het voorwerk deed voor zijn twee boeken over koningin Emma. En hij weet ook dat er al geruime tijd door drie historici onderzoek wordt gedaan voor serieuze biografieën over de levens van de koningen Willem I, Willem II en Willem III. ,,Het zullen boeken worden over hoe het werkelijk was, niets meer of minder'', aldus Tamse.

Met name over Willem III hebben in de loop der jaren nogal wat wilde verhalen de ronde gedaan. Zo schreef de 19de eeuwse anarchistische voorman Ferdinand Domela Nieuwenhuis in 1886 het schotschrift 'Koning Gorilla', waarin hij Willem III ervan betichtte dat deze 'zo weinig van zijn baantje maakte' en een liederlijk bestaan leidde.

Domela Nieuwenhuis kwam ervoor in de gevangenis terecht wegens het 'boosaardig en openbaar smaden, honen en lasteren van de persoon des konings'. Dat er nu wel - wetenschappelijke - boeken kunnen verschijnen over de drie Willems inclusief de derde, is volgens de emeritus hoogleraar vermoedelijk te danken aan dezelfde Cees Fasseur, die nu over de Greet Hofmans-affaire heeft geschreven.

,,Sinds Fasseurs biografie over Wilhelmina is gepubliceerd, heeft men gedacht: als het over Wilhelmina kan, dan kan het zeker over de mensen vóór haar.'' Of er na 'Juliana en Bernhard' nu ook een uitgebreide biografie over Juliana mag worden verwacht, is een vraag die Tamse niet kan beantwoorden. ,,Dat hangt af van haar dochter. Ik weet niet hoe zij dat waardeert. Het punt is: het is wél je moeder. Ik weet het echt niet.''

Tevens wijst Tamse er op dat bij biografieën ook de wensen tellen van andere nabestaanden en van mensen die nog leven. ,,Mag je die in de discussie betrekken? Dat is een moeilijke vraag.'' Zeker is wel dat Annejet van der Zijl, die eerder onder meer een biografie over Annie M.G. Schmidt schreef, onder begeleiding van - opnieuw - Fasseur werkt aan een biografie over prins Bernhard.

Volgens haar uitgever wil Van der Zijl niet over het boek praten, zolang het niet af is. Daarnaast bereiden twee journalisten uitgaven voor over het leven van prins Willem-Alexander. Tamse: ,,Nederland heeft lang achtergelegen met biografieën, maar sinds tien, vijftien jaar regent het biografieën." © GPD Aly Knol

EO hoeft tv-serie Juliana niet aan te passen

De makers van de tv-dramaserie Juliana, die vanaf januari bij de EO te zien zal zijn, hebben de afgelopen dagen met blocnote in de hand en ,,ingehouden adem'' het nieuws gevolgd over het dinsdag verschenen boek van historicus Cees Fasseur over het huwelijksleven van koningin Juliana en prins Bernhard.

In de tweede reeks van de televisieserie over koningin Juliana komt namelijk de periode 1940-1958 aan bod, waarin onder meer de Greet Hofmans-affaire en de huwelijksproblemen van de vorstin spelen. De scriptschrijvers en producent concludeerden opgelucht dat hun versie van de gebeurtenissen geen aanpassing behoeft.

,,Ook uit onze serie blijkt dat Greet Hofmans geslachtofferd werd. Het huwelijk tussen Juliana en Bernhard was sowieso al heel slecht, daar was zij niet de oorzaak van. Haar rol is veel groter gemaakt dan hij was'', verklaart een tevreden EO-voorlichter. ,,Zelfs de briefjes tussen Juliana en Bernhard komen in onze serie voor. Natuurlijk niet letterlijk, maar de woorden zijn wel van nagenoeg dezelfde strekking.''

In Juliana II (het eerste deel, handelend over de jeugd van Juliana, was al in 2006 te zien) roept de koningin wel radeloos uit dat Bernhard haar ,,gek wil maken''. Uit het rapport-Beel, dat als bijlage bij het boek van Fasseur verscheen, blijkt dat Juliana haar man verweet haar zo te treiteren dat ze er wel ,,krankzinnig'' van moest worden. Maar van opname van 'Lula' in de St Ursulakliniek in Wassenaar of een plan daartoe was geen sprake.

In de EO-serie figureert deze psychiatrische kliniek nog wel. De makers zien echter geen reden tot aanpassing van het script. ,,Iemand 'gek maken' kun je ook spreekwoordelijk zien.'' En ook al is het nieuwe vierluik een gedramatiseerde versie van het leven van Juliana, aanpassingen waren niet uitgesloten, aldus de EO. ,,We willen wel dat de serie geloofwaardig is. Dus als we erg ver naast de waarheid hadden gezeten, hadden we wel degelijk wijzigingen aangebracht.'' 

© GPD Bernice Breure

'Soms zo genant en intiem dat u het eigenlijk niet wil weten'

Tijdens de presentatie van het nu al veelbesproken boek van Cees Fasseur werden dinsdag door vier 'deskundigen' korte kritische eerste reacties gegeven op 'Juliana & Bernhard'. Onderhoudende, maar ook provocerende en tot nadenken stemmende redes van prof. Henk Wesseling, historica Reinildis van Ditzhuyzen, publiciste Elsbeth Etty en Bernhard-biografe Annejet van der Zijl. NRC Handelsblad heeft drie daarvan woensdag op de website staan, in bewerkte vorm.

'Juliana werd immens onrecht aangedaan'.

,,Mijn journalistenhart ging niet veel sneller kloppen van dit boek over Bernhard en Juliana, want erg veel politiek nieuws staat er niet in, al zijn veel geruchten nu bevestigd. Maar mijn biografenhart sloeg regelmatig over van opwinding en mijn feministische hart stond bij tijd en wijle bijkans stil van oprechte verontwaardiging. Wat een vrouw en een mannetjesputter was Juliana en wat is haar door de patriarchale seksistische en autoritair-christelijke samenleving een immens onrecht aangedaan." Dat zei Elsbeth Etty. Lees hier verder in NRC

'Onderhoudend boek dat geruchten ontzenuwt'

"Laat ik het maar eerlijk bekennen: toen ik de titel van Cees Fasseurs boek, Juliana en Bernhard, zag, werd het mij even vreemd te moede. Wat hadden wij allemaal niet aan mooie titels bedacht (...) als: Hofmans en hovelingen, Palavers in paleizen, of om de tegenstellingen uit te drukken: Champagne of chocomel, Fietsen en Ferrari’s of – meer literair – Schipperen naast God en Herfsttij van een huwelijk of – ietwat vulgair maar wel toepasselijk – Alles went, zelfs een vent of Samen maar op ons eigen. En wat is het geworden? Juliana en Bernhard! Tsja, dat kan natuurlijk ook." Aldus Henk Wesseling. Lees hier verder in NRC

De Oranjezucht nam gevaarlijke trekken aan in Juliana’s kring

"‘Er was eens een prinses op zoek naar een man. Haar zoektocht zou zeven jaar duren?’ Zo begint Cees Fasseur zijn boek. Als een sprookje dus. Dertig bladzijden verder sluit hij zijn beschrijving van de verloving van Juliana en Bernhard af met de cliffhanger: ’Het feest kon beginnen’. Maar zoals we weten: het werd géén feest. Dit huwelijk tussen – aldus Fasseur – ‘twee van nature botsende karakters’ kent in de hier beschreven twintig jaar een aantal hoogte-, maar vooral veel dieptepunten. U kunt het allemaal tot in detail lezen – soms zo genant en intiem dat u het eigenlijk niet wil weten. Van uw ouders wilt u zulke intimiteiten ook niet weten!" Dat zei Reinildis van Ditzhuyzen. Lees hier verder in NRC

Andere media over boek 'Juliana & Bernhard'

Cees Fasseur presenteert in zijn dinsdag verschenen boek tal van feitjes, weetjes, nieuwtjes. Door de verschillende media is daarop verschillend gereageerd, juist ook vanwege het ontbreken van 'schokkend' nieuws. In de GPD-bladen is de nadruk gelegd op het falen van premier Willem Drees, dagblad De Telegraaf gaf alle krediet voor het redden van de monarchie aan prins Bernhard en NRC Handelsblad vond nieuws in plannen voor liquidatie van Greet Hofmans en haar volgelingen. In Elsevier maakt Liebeth Wytzes gehakt van álle berichtgeving: 'Greet Hofmans kwestie is een bejaarde roddel'. Een willekeurige greep uit het aanbod:

ELSEVIER

Vreemd om de krant open te slaan en alleen maar te lezen over een kwestie die zestig jaar geleden het koninklijk huis bezighield, alsof er in het heden helemaal niets van enig belang gebeurt. (..) Vreemd is in de eerste plaats dat het rapport-Beel, de weerslag van het onderzoekswerk dat de commissie Beel deed in 1956, op deze manier in de openbaarheid is gekomen. (..) Hoe privé en persoonlijk hun bevindingen ook waren – en dat waren ze – dit rapport zou voor iedereen inzichtelijk moeten zijn.(..)

Zo wordt dat rapport als het ware geclaimd en verkocht door Fasseur en diens uitgever en strijkt de schrijver de royalty’s op van iets wat allang door de gemeenschap is betaald. (..) De kwestie-Hofmans heeft de monarchie misschien wel even aan het wankelen gebracht, maar niet ten val. (..) Maar het vreemdste is nog de enorme belangstelling voor deze kwestie, die toch weinig gevolgen heeft gehad voor de monarchie.

Het is eigenaardig en tamelijk bespottelijk om op de televiesie te kijken naar allerlei zogenaamd serieuze deskundigen die hun mening geven over een zaak die het niveau van een gewoon huwelijksdrama niet ontstijgt en die het nodig vinden partij te kiezen voor Juliana of voor Bernhard. Want de hele kwestie is na al die jaren niet meer dan een bejaarde roddel. Hele artikel: Elsevier

NRC HANDELSBLAD

De omstreden gebedsgenezeres Greet Hofmans verdween in 1956 van het hof, nadat zij en koningin Juliana’s privé-secretaris Walraven van Heeckeren per brief met „liquidatie" waren bedreigd als zij zich niet vrijwillig uit Juliana’s omgeving zouden terugtrekken. Historicus Cees Fasseur citeert in voor het eerst uit de anonieme dreigbrief, ondertekend door het ‘Comité van Actie’.

Eerder werd al bekend dat twee leden van de voormalige Binnenlandse Strijdkrachten in een brief aan prinses Wilhelmina toespelingen maakten op een gewelddadige oplossing van de crisis in de monarchie, die het hof tussen 1948 en 1956 in twee kampen verdeelde: enerzijds Juliana en Hofmans-getrouwen, anderzijds prins Bernhard, zijn kinderen, onder wie prinses Beatrix, en zijn vertrouwelingen.

Fasseur zegt niet te weten of Bernhard, die nauwe contacten met het voormalig verzet onderhield, op de hoogte was van het dreigement om Hofmans te liquideren, of er zelfs opdracht toe gaf. Hele artikel: NRC Handelsblad

DE TELEGRAAF

De impasse rond het huwelijksconflict wordt uiteindelijk doorbroken uit onverwachte hoek. Alhoewel..., sommigen zien er de hand in van Bernhard. Op 28 oktober schrijven twee verzetshelden, de heren Tromp en Schutte, een brief aan prinses Wilhelmina. ,,Hun boodschap was kort maar krachtig: Hofmans moest uit de weg geruimd", aldus Fasseur, die daarmee een onbekend, wonderlijk feit in de Hofmans-affaire blootlegt. Wilhelmina licht daarop premier Drees in, die beide heren ontvangt voor een gesprek.

(..) Juliana's vertrouwensman Francois van 't Sant, volgens Fasseur een van de meest mysterieuze figuren in onze hedendaagse geschiedenis, grijpt zijn kans en vertelt Hofmans en Juliana's secretaris Van Heeckeren dat ze op moeten hoepelen. (..) 'Het comité van actie ter bescherming van de Koningin zal al degenen liquideren die zich niet vrijwillig terugtrekken uit haar omgeving en die van de prins'.

Als Van 't Sant daarna bij Hofmans op bezoek gaat en haar een 'doorgeving van God' laat opschrijven voor haar meest trouwe volgeling Van Heeckeren ('Laat Walraven van Heeckeren zich dekken door zich tijdelijk terug te trekken') is het pleit definitief beslecht. (…). Hele artikel: De Telegraaf

DE VOLKSKRANT

Koningin Juliana geloofde dat haar man prins Bernhard erop uit was haar zodanig te ‘treiteren’ dat haar leven ‘tot een hel’ zou worden en haar uiteindelijk een ‘krankzinnigverklaring’ wachtte. Dan zou zij moeten aftreden en haar oudste dochter, prinses Beatrix, een ‘marionettenkoningin’ worden aan de touwtjes van haar vader. Die vrees uitte Juliana een halve eeuw geleden tegenover de commissie-Beel.

Ook Juliana’s moeder Wilhelmina getuigde tegen Beel over een dreigende ‘Duitse Putsch’ van haar schoonzoon. Het rapport van de commissie- Beel, ingesteld om te voorkomen dat de gezinscrisis op paleis Soestdijk een constitutionele crisis werd, is dinsdag na ruim een halve eeuw openbaar gemaakt.

(..) De zwaarste kritiek had de commissie op Juliana. (..) Juliana moest de banden met Hofmans verbreken ‘alleen al omdat voedsel gegeven zou worden aan de zo verderfelijke gedachte dat Hare Majesteit niet volstrekt zelfstandig zou staan’. Hele artikel: De Volkskrant

'Een koninginnedrama, het hof was een slangenkuil'

Koningin Juliana is, zo wordt pijnlijker dan ooit duidelijk in het dinsdag verschenen boek van Cees Fasseur, een aantal jaren het zicht op de werkelijkheid kwijt geweest. Ze vertrouwt op 'doorgevingen' van de 'helderhorende' Greet Hofmans, die als 'contactsleutel met Boven' functioneert.

,,De onzekerheid van Juliana vergrootte haar behoefte aan goddelijke leiding. De wenken van 'Boven' kregen een onevenredige betekenis in haar leven", schrijft Fasseur.

Misschien dat in 2054, wanneer vijftig jaar na Juliana's overlijden haar dagboeken openbaar gemaakt mogen worden, meer bekend wordt over haar beweegredenen. Fasseur kan er slechts naar gissen.

Het beeld dat van Juliana ontstaat uit haar correspondentie, aantekeningen van de hofhouding en brieven van Hofmans klopt volgens Fasseur niet met de indruk van een 'zelfstandige, zelfbewuste' vrouw die Juliana oproept in haar brieven aan Bernhard en Wilhelmina in de oorlogsjaren. Hij kon ze allemaal lezen.

Greet Hofmans is door Bernhard op het paleis verwelkomd, ondanks 'ellendige twijfel' bij Juliana. Hofmans claimt geneeskundige krachten, die de bijna blinde prinses Marijke, geboren in 1947, misschien kunnen helpen. Daarin slaagt Hofmans niet. In 1950 zet Bernhard haar buiten de deur, maar dan is de kiem voor de 'crisis op Soestdijk' al gelegd.

Probleem is dat de halve Baarnse hofhouding en buren van het koninklijk paar ook in de ban zijn van 'mejuffrouw Hofmans', die zich steeds meer met het privéleven van het koninklijk gezin bemoeit.

Omdat de prins Hofmans niet meer vertrouwt, stoken haar aanhangers Juliana tegen hem op. Zo geeft Hofmans 'door' dat ,,de prins een aanslag op de koningin beraamde terwijl hij en zijn moeder het neonazisme zouden willen bevorderen."

Bernhard zou uit zijn op de regeringsmacht en haar af willen zetten, of op zijn minst 'buiten staat' van regeren willen laten plaatsen. Ook zou hij geld van haar hebben verduisterd. Dat de prins uitgerekend in die tijd (1952) vader wordt van een buitenechtelijke dochter, Alicia de Bielefeld, komt de familiale verhoudingen ook niet ten goede. Fasseur weet de naam van Alicia's moeder (,,een one night stand") niet te achterhalen.

Er ontstaan kampen op het paleis. Beatrix en Irene kiezen de kant van hun vader, Wilhelmina keert zich tegen de prins. ,,De kinderen en ik houden wel van je, maar van jou, niet van je vrienden uit de kring van Mej. Hofmans", schrijft Bernhard in 1956. Maar Juliana heeft ook haar grieven, vertelt ze de commissie-Beel.

Ze is ervan overtuigd dat Bernhard haar leven opzettelijk tot 'een hel' wil maken door doelbewust treiteren: door haar te pas en te onpas expres met het verfoeide 'Majesteit' aan te spreken bijvoorbeeld. ,,Met deze man van nu zou zij nooit getrouwd zijn", vertelt ze Beel.

Hofmans' invloed op staatszaken is doorgaans niet zo groot. De 'tot het hogere geroepen' Juliana volgt de raadgevingen, zo die al in heldere taal tot haar komen, naar eigen goeddunken op. Toch meldt Drees al in mei 1951 in de ministerraad dat er een Raspoetinfiguur aan het hof is, die ongewenste invloed heeft op de koningin. Hij verzuimt echter om in te grijpen, waardoor de crisis verergert.

Ook Beel heeft later ,,geen twijfel dat Hofmans' doorgevingen (zich) ook op staatkundig terrein bewogen." Kwalijker zijn de mensen om Hofmans heen, zo maakt Fasseur helder. Juliana's particulier secretaris en vertrouweling, Walraven baron van Heeckeren van Molecaten en diens vrouw Rita, het vroegere kindermeisje van de prinsesjes, bijvoorbeeld. ,,Hij was een trieste figuur, te dom om in te zien dat hij een rol wilde spelen die hem niet toekwam."

Van Heeckeren haat Bernhard ('een pooier'). Hij probeert, samen met Juliana's kamerheer in buitengewone dienst, de journalist Gerrie van Maasdijk, de koningin te sturen en moedigt haar aan afstand te nemen van Bernhard. Hij moet zijn Bilderberg-conferenties (besloten internationale gespreksbijeenkomsten van invloerijke personen, waarvan de prins vanaf het begin voorzitter was) opgeven vinden ze en Juliana spreekt hen na.

In augustus 1955 stuurt ze Bernhard een brief, waarin ze een echtscheiding aankondigt. ,,Wil jij onze familie de naam van een derderangs Balkan monarchie geven? Ik zal er, uit plichtsgevoel voor onze kinderen en onze positie, zeer positief tegen vechten", antwoordt Bernhard.

Nederland hoort pas in juni 1956 via het Duitse blad Der Spiegel dat er iets loos is in het zogenaamd 'volmaakt gelukkige koninklijk gezin'. Het is Bernhard die op slinkse wijze via buitenlandse perscontacten - ook in Engeland - de situatie op Soestdijk in de openbaarheid brengt.

,,Der Spiegel heeft Nederland en het koningshuis een grote dienst bewezen door met zijn sensationele onthullingen te komen. Het valt moeilijk in te zien hoe anders, dus achter de schermen, een bevredigende oplossing had kunnen worden gevonden voor een probleem dat onoplosbaar leek", schrijft Fasseur.

De prins zette daardoor zijn huwelijk en de monarchie op het spel, oordeelt hij. Juliana is onthutst, gekwetst en verlangt onderzoek naar het 'lek'. De prins houdt zich van de domme, niet voor het eerst en niet voor het laatst, maar gaat akkoord met het onderzoek als ook de onderliggende problemen onder de loep worden genomen. Louis Beel, vertrouwd door beide partners, moet dat onderzoek leiden, samen met nog twee 'wijze mannen'.

  ,,Het kabinet was in instelling en samenstelling van de commissie niet vooraf gekend. Volgens Drees ging de oplossing van de huiselijke problemen van het koningspaar de regering niet aan", schrijft Fasseur.

De commissie adviseert Juliana al in augustus om definitief alle banden met Greet Hofmans door te snijden en het Hofmansgezinde deel van haar hofhouding de laan uit te sturen. De prins hoeft maar weinig in te binden.

Hij moet voortaan zijn mond houden tegenover de pers, een opdracht die hij meteen al schendt en tot na zijn dood aan zijn laars lapt. Juliana stribbelt nog drie maanden hevig tegen, zoekt uitvluchten en probeert haar gelijk te halen met een nieuw driemanschap, maar capituleert.

Haar 'engel' Hofmans heeft ze nooit meer gezien. ,,Juliana moet zich in de maanden die op het rapport van de commissie volgden in de steek gelaten, onzeker en belaagd hebben gevoeld", zegt Fasseur.

,,'Een koninginnedrama' zou het verhaal kunnen heten. Het land sliep rustig door, maar Soestdijk verkeerde in rep en roer", voegt hij eraan toe. ,,Zeven lange jaren had de onrust geduurd. Het hof was veranderd in een slangenkuil vol vijandschap en intriges."

© GPD; Foto's: © GPD; Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Vraag is of Juliana niet meer empathie verdient

Drie jaar heeft Cees Fasseur gewerkt aan zijn nieuwe boek over het huwelijksleven van Juliana en Bernhard, waarbij de perikelen rond 'medium' Greet Hofmans de leidraad waren. De historicus, tien jaar geleden bejubeld om zijn lijvige biografie van koningin Wilhelmina, kreeg anders dan collega's die hem bij de bestudering van de 'affaire Hofmans' voorgingen, wel volledige medewerking van het hof.

Koningin Beatrix stak haar nek uit, want het was bepaald een pijnlijke en, zo toont het boek nog eens aan, zeer ontluisterende periode in de Oranje-familiegeschiedenis. Fasseurs vuistdikke boek leest lekker weg. Alleen bij de verhandelingen over Hofmans en haar kliek stokt het ritme door de onnavolgbare en onbegrijpelijke 'ingevingen' die zij en haar vertrouwensman Jan Willem Kaiser van 'Boven' zeggen te ontvangen.

Fasseur kan niet duidelijk maken waarom zoveel intelligente mensen voor hen vielen, inclusief koningin Juliana. Het beeld dat hij schetst van Juliana is niet mooi. Ook Wilhelmina speelt een bedenkelijke rol, evenals premier Drees. Bernhard komt er, ondanks zijn escapades, beter vanaf en is uiteindelijk de held van het verhaal en de redder van de monarchie. Vraag is of Juliana niet meer empathie verdient.
Met het boek wordt als bijlage het rapport-Beel openbaar.

Het blijkt niet het kruitvat te zijn waar velen op hoopten. En nu al krijgt Fasseur kritiek dat hij ook niet alle briefjes en aantekeningen uit het dossier Beel openbaar heeft gemaakt. Fasseurs boek is alleen al daarom niet het laatste woord dat over de zaak wordt gesproken. Maar veel ruimte laat hij niet meer. © GPD; Foto: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

* Cees Fasseur: Juliana & Bernhard. Verhaal van een huwelijk, de jaren 1936-1956. Uitgeverij Balans, 496 pagina's. 27,50 euro

Fasseur: 'Niet herkauwen wat anderen al hebben geschreven'

De crisis op Soestdijk in de jaren vijftig draaide vooral om koningin Juliana. ,,Het was niet de 'Hofmans-affaire' of de 'kwestie-Soestdijk', maar de 'kwestie-Juliana'", zegt historicus Cees Fasseur tijdens een uitgebreide toelichting op zijn dinsdag verschenen boek 'Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk, 1936-1956'.

Juliana was bijna acht jaar in de ban van een eenvoudige 'gebedsgenezeres en doorgeefster', Greet Hofmans. ,,Hoe is het mogelijk dat Juliana zo de koers kon kwijtraken?", vraagt Fasseur zich af. Hij las haar brieven en aantekeningen, stelde vast dat ze zich in de oorlogsjaren had ontwikkeld tot een zelfstandige en verstandige vrouw. ,,Hoe kan het dan dat ze een willoos werktuig werd in de handen van Hofmans. Dat ze steeds vraagt 'wat vindt Boven ervan?'."

,,Kijk naar haar openbare optredens uit die jaren. Ze deed precies wat je van een koningin mocht verwachten. Ze maakte een volkomen normale indruk. Ze was niet gek. En dan, na 1956, na het rapport en het breken met Hofmans en haar kliek is het voorbij. Prins Bernhard sprak van een hypnose. Daar zit wel wat in", meent Fasseur.

Hij zegt dat de ,,impact op Juliana" van de ooghandicap van de in 1947 geboren jongste dochter Marijke ,,niet onderschat" moet worden. ,,Ze is een moeder die zichzelf verwijten maakt. Ze dacht dat ze immuun was voor rode hond, dat de prinsesjes dat in Canada al hadden gehad. Daarover schreef ze in 1942, maar het bleek niet te kloppen. Ze liep de ziekte op bij een bezoek aan een repatriantenschip. Ik denk dat het erg aan haar heeft geknaagd. Dat ze zich de vraag stelde 'waarom moet mij dit overkomen?"

Het was vervolgens Bernhard die Greet Hofmans binnenhaalde, in de hoop dat ze Marijke kon genezen. Hofmans, die in de door Fasseur gevonden correspondentie aandoenlijk schreef over het prinsesje dat letterlijk met vallen en opstaan bijna op de tast haar weg zoekt door paleis Soestdijk, beloofde veel, maar kon niets uitrichten. Bernhard sloeg om, stuurde haar weg en vervolgens keerden Hofmans' volgelingen zich tegen hem.

Fasseur is mild over Hofmans. ,,Het was een mooie prestatie van haar. Dat een weinig algemeen ontwikkelde vrouw zich wist te ontwikkelen tot gesprekspartner van Juliana en anderen. Ze had toch wat in haar mars, afgezien van haar bovennatuurlijke gaven. Ze vroeg ook geen geld, was niet uit op winstbejag, ze werd zelf opgezocht door mensen."

Fasseur, die in het Koninklijk Huisarchief 'pakken met doorgevingen' van Hofmans vond, verbaast zich echter over het feit ,,dat hoogopgeleide mensen zo voor haar konden vallen, en haar zo vereerden". De kracht van Hofmans was volgens hem haar psychologisch inzicht. ,,Ze wist al wat haar gesprekspartners wilden horen." Op die manier bevestigde ze koningin Juliana meer dan eens in haar eigen mening. ,,Hofmans bleef wie zij was, een ondoorgrondelijke figuur, niet helemaal of helemaal niet van deze wereld", schrijft hij.

Fasseur richt de meeste kritiek op Walraven van Heeckeren van Molecaten, destijds particulier secretaris van koningin Juliana. ,,Wat een ijdele, domme man", aldus Fasseur, die van de familie het persoonlijk archief met onder andere de dagboeken van Van Heeckeren als eerste mocht doorsnuffelen. ,,Ik ben verbaasd dat zo'n man aan het hof werd benoemd, dat zo'n man naaste adviseur werd van de koningin."

Van Heeckeren belandde er op voordracht van Greet Hofmans, met wie hij al in 1946 contact had. ,,Van Heeckeren probeerde zijn invloed op haar te vergroten", zegt Fasseur. De secretaris had daarbij hulp van zijn vrouw Rita, een vriendin van Juliana en van zijn moeder, grootmeesteres aan het hof. ,,Juliana en Bernhard waren slachtoffer van hun omgeving. Degenen onder de top probeerden zich onmisbaar te maken, vochten voor hun eigen positie en stookten in het huwelijk."

Hij ziet de hand van Van Heeckeren in de verzoeken van Juliana aan premier Willem Drees om haar man Bernhard te verbieden deel te nemen aan de Bilderberg-conferenties en in haar voorstel om alle ministers en staatssecretarissen apart te ondervragen over hun prestaties en daarna ook met alle hoofdredacteuren te praten. ,,Dat komt uit de koker van Van Heeckeren", weet Fasseur. De vorige week opgedoken ontboezemingen van de secretaris steunen hem daarin.

Het archief van Van Heeckeren en het rapport-Beel waren niet de enige archieven die Fasseur als eerste mocht zien. Hij vond ook archiefstukken van het kabinet in de zogenoemde 'zuurkast'. Daar worden de aantekeningen van de ministerraad bewaard die niet voor derden zijn bestemd. Het leidde tot de ontdekking dat premier Drees al op 2 mei 1951 meldde ,,dat mej. Hofmans aan het Hof invloed probeert uit te oefenen en als een Raspoetinfiguur wordt aangeduid."

Ook daar past bij nader inzien een harde conclusie. ,,Ik had het scherper moeten formuleren", bekent Fasseur. ,,Drees heeft toen als staatsman gefaald. Hij had moeten ingrijpen en tegen Juliana moeten zeggen: 'die juffrouw moet weg'. Ze had te veel invloed. Ik ben ervan overtuigd dat Juliana zich had geschikt, ze hechtte erg aan haar ambt. Hij had toen veel ellende kunnen voorkomen."

Maar Fasseur begrijpt Drees ook wel. ,,Zo'n ingrijpen paste niet in die tijd. Juliana was een emotionele persoonlijkheid, voor wie Drees groot respect had. En als gewezen republikein en sociaaldemocraat had hij geen chemie met het hof. Louis Beel had dat wel, die heeft een grotere rol gespeeld dan Drees. Die was toch meer van pappen en nathouden. Hij wilde Juliana niet lastig vallen."

Vanwege de betere relatie van Louis Beel met het koninklijk paar - hij was een van de weinigen met wie beiden overweg konden - was hij geschikt om te bemiddelen toen Juliana en Bernhard er in 1956 na jaren van spanning en ruzie echt niet meer uitkwamen. ,,Beel heeft dat geregeld, maar hij heeft wel overlegd met Drees", vertelt Fasseur.

Het rapport zelf noemt hij een ,,anti-climax". ,,Geen wapengekletter, tandengeknars of geweeklaag liet zich horen, slechts een enkele traan werd vergoten", schrijft hij. ,,De conclusie was al bekend", zegt Fasseur. De commissie bleek weinig verslagen te hebben gemaakt, veel aantekeningen zijn vernietigd, met prinses Beatrix is niet gesproken en van het gesprek met Bernhard bestaat geen verslag. Dat zal menigeen tegenvallen of teleurstellen.

Maar in het boek komen voor het eerst de hoofdrolspelers zelf aan het woord, door brieven en dagboeken. ,,Je volgt het conflict van binnen Soestdijk, het is op de huid geschreven, met gebruik van de eigen correspondentie van Juliana, Bernhard en Hofmans. Het is allemaal nieuw materiaal", zegt Fasseur. ,,Ik wil niet herkauwen wat anderen al hebben geschreven." © GPD; Foto's: © GPD David van Dam

'Affaire een schandelijke lastercampagne van prins Bernhard'

'Juliana & Bernhard, het verhaal van een huwelijk' kun je op verschillende manieren bezien, zo bleek gisteren bij de presentatie van het al voor zijn publicatie geruchtmakende boek van Cees Fasseur. De uitgeverij ziet er een 'hofthriller' in. Het is een bijna vijfhonderd pagina's tellende 'pageturner', een boek dat je alleen maar even neerlegt om het rood-wit-blauwe leeslint te kunnen gebruiken.'

Zelf ziet de auteur het toch meer als een alomvattend verslag van de eerste twintig jaar van het koninklijk huwelijk. Een feitelijk historisch boek. Met ongekende toegang tot bronnen, dat wel. Dat Fasseur toegang had tot het archief van het Koninklijk Huis - en zijn mopperende concurrent Lambert Giebels niet - tja, dat kon hij toch ook niet helpen. ,,Wie het is, is het. Wie het niet is, wordt het nooit'', zei Fasseur, verwijzend naar Erik of het klein insectenboek van Godfried Bomans.

Fasseur schetst in zijn boek hoe er in de jaren vijftig een verziekte hofhouding kon ontstaan, waarin een Raspoetin in de persoon van Greet Hofmans kans zag voet aan de grond te krijgen bij een toch doorgaans intelligente en charmante vrouw als koningin Juliana. Prins Bernhard had het bij het rechte eind, toen hij probeerde daaraan een einde te maken, aldus Fasseur.

Het 'feministisch hart' van publiciste Elsbeth Etty 'bloedde' echter tijdens het lezen van het boek. Lof voor de huidige vorstin, omdat ze het heeft aangedurfd deze persoonlijke historie bloot te geven via Fasseur. Maar de biografieschrijver heeft de historie vervolgens wel erg vanuit een mannelijk perspectief belicht, aldus Etty.

Koningin Juliana wilde een echtscheiding. Hoezo was dat bedreigend? Ze was zo ongeveer de 'enige werkende vrouw in de jaren vijftig'. Haar scheiding zou een lichtend voorbeeld zijn geweest, meent Etty. Bernhard heulde volgens de publiciste met een stelletje paternalistische, christelijke politici om koningin Juliana klein te krijgen.

De hele Greet Hofmans-affaire was een 'schandelijke lastercampagne van Bernhard', bedoeld om het streven van Juliana naar zelfstandigheid in de kiem te smoren. Ook schrijfster Annejet van der Zijl vindt dat er 'met een vrouwelijke blik' een heel andere werkelijkheid ontstaat. Zij werkt aan een biografie van prins Bernhard, die eind volgend jaar het licht moet zien, daarbij begeleid door, jawel, Cees Fasseur.

De Hofmans-affaire was niet meer dan een 'echtelijke crisis', die dankzij prins Bernhard een politieke lading kreeg. Greet Hofmans was niet de oorzaak van de crisis, maar een symptoom. ,,Er was een gebrek aan emotioneel evenwicht in het huwelijk. Voor Juliana was het geen verstandshuwelijk, helaas.'' Juliana slikte haar verdriet over haar huwelijk weg. Ze vond steun bij de Hofmans-groep. Van der Zijl: ,,Maar dat had ook een andere groep kunnen zijn.''

© GPD Ans Bouwmans; Foto's: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk; archief

'Premier Drees had al in 1951 moeten ingrijpen op Soestdijk'

Premier Willem Drees heeft in 1951 gefaald door koningin Juliana niet op te dragen haar banden te verbreken met 'gebedsgenezeres' en 'medium' Greet Hofmans. De koningin was bijna zeven jaar lang op 'ontoelaatbare wijze' in de ban van Hofmans, die door Drees in 1951 in de ministerraad al werd aangeduid als 'Raspoetinfiguur'.

Ingrijpen van prins Bernhard, daarbij geholpen door een publicatie in het Duitse weekblad Der Spiegel, heeft de 'crisis op Soestdijk' uiteindelijk tot een goed einde gebracht. Dat valt te concluderen uit het dinsdag verschenen boek van de Haagse historicus Cees Fasseur 'Juliana & Bernhard. Het verhaal van een huwelijk 1936-1956'.

Daarbij is als bijlage opgenomen het rapport dat een driemanschap onder leiding van oud-premier Louis Beel op verzoek van het koninklijk paar in 1956 uitbracht over de problemen op het paleis. De 'commissie Beel' was een initiatief van de staatsman, waarover premier Drees destijds pas achteraf is geïnformeerd.

Drees vond dat de regering zich niet met het huwelijksleven van het koninklijk paar moest bemoeien. Jarenlang is Drees ten onrechte geroemd als 'redder van de monarchie', zo valt op te maken uit het boek van Fasseur. Zijn rol in 1956, toen het rapport met aanbevelingen aan het koninklijk paar uitkwam, was beperkt en al in 1951 had hij kunnen en moeten ingrijpen.

,,De koningin had dan geluisterd", aldus Fasseur, die zich verbaasd toont over de mate waarin koningin Juliana zich jarenlang liet leiden door Greet Hofmans. Hij had voor zijn onderzoek onder meer de beschikking over de privécorrespondentie van Juliana en Bernhard, en vond in het Koninklijk Huisarchief 'pakketten' met aanwijzingen van Hofmans voor de koningin.

Fasseur tekent een ontluisterend beeld van de situatie op Soestdijk, waar de aanhangers van Hofmans in de hofhouding actief campagne voerden tegen prins Bernhard, die op zijn beurt steun had van zijn oudste dochters Beatrix en Irene.

Fasseur toont dat prinses Beatrix zich als twaalfjarige in felle bewoordingen keerde tegen de invloed die Hofmans uitoefende op het leven op Soestdijk.

'Wederkerig worde vermeden het ontvangen van personen tegen wie bij een hunner ernstige bezwaren bestaan',  adviseerde Beel. En veelzeggend: 'Nauwgezet worde toegezien door H.M. en Z.K.H. dat de sfeer in het gezin niet opnieuw door factoren van buiten ongunstig worde beïnvloed, terwijl anderzijds wederzijds streven erop gericht zij, de ontstane wonden zo spoedig mogelijk te doen helen.'

Fasseurs oordeel over de toenmalige hofhouding is in navolging van de commissie Beel hard. Ze proberen de koningin 'ontoelaatbaar' te beïnvloeden en stoken haar op tegen de prins. Juliana kondigde hem in 1955 en 1956 zelfs een echtscheiding aan, maar die eis zette ze niet door.

Fasseur betoogt dat de koningin nooit met aftreden heeft gedreigd, en dat er bij Bernhard nooit plannen zijn geweest om haar te vervangen of in een inrichting te doen opnemen. 'Verzinsels', aldus Fasseur.

Uiteindelijk waren aandrang van Drees, kabinet en parlement eind 1956 nodig om de grootste boosdoeners Fasseur meldt in dat verband dat enkele voormalige verzetsstrijders dreigden met liquidaties, maar enig verband tussen die dreiging en op het opstappen van de hofhouding is er niet. Koningin Juliana had op dat moment al gebroken met Hofmans.

Het rapport-Beel bevat een samenvatting van de gesprekken die het driemanschap in amper twee maanden tijd met een groot aantal personen aan en rond het hof heeft gevoerd. Van de meeste gesprekken zijn geen verslagen gemaakt - van het gesprek met Bernhard ontbreekt het bijvoorbeeld - en met de prinsessen Irene en Beatrix is niet gesproken. Een deel van het door Beel c.s. verzamelde materiaal is in de jaren zestig vernietigd, zo onthult Fasseur. © GPD; Foto's: © GPD, Benelux Press

Crisis op Soestdijk: vijf verhalen doorgeprikt

In de 52 jaar na beëindiging van de 'crisis op Soestdijk' zijn verhalen, geruchten en aannames een eigen leven gaan leiden. Fasseur prikt een groot aantal mythes door, al zal niet iedereen zijn waarheid voor waar aannemen.

URSULA-KLINIEK

Sinds 1976 doet het verhaal de ronde dat er plannen waren om koningin Juliana op te nemen in de Wassenaarse psychiatrische inrichting St Ursula. ,,Enig bewijs, een aanwijzing, ja enig snippertje papier over plannen voor een (gedwongen) opname", is nergens te vinden, meldt Fasseur. ,,Het verhaal is bijna te zot voor woorden. Daar ben ik voor tweehonderd procent van overtuigd."

Het relaas kwam uit de koker van journalist Wim Klinkenberg, die echter geen betrouwbare bron kon opvoeren. De directeur van de kliniek is in die tijd wel in het Torentje geweest om te praten met de toenmalige kabinetsformateur Romme over psychische problemen van Romme's vrouw. Fasseur denkt dat de verzinselen daar hun oorsprong vinden. (p343)

ZONEN VAN BERNHARD

Dat prins Bernhard er - zeker in de oorlogsjaren - relaties met andere vrouwen op na hield, ,,hoeft zeker bij een man als Bernhard geen verbazing te wekken", aldus Fasseur (p 105). ,,Mars deelt het bed met Venus." De voornaamste vriendin was Lady Ann Orr-Lewis, die na de oorlog zelfs met het koninklijk gezin op skivakantie ging.

,,De bijna vijf jaar oudere Ann moet een aantrekkelijke vrouw zijn geweest voor een prins van 29 jaar met een moederbinding", noteert Fasseur. Zij dook al in september 1940 op in een brief aan Juliana. Kinderen bracht de relatie niet voort: 'Londense zonen' zijn er niet. Andere vriendinnen waren Penelope Aitken en Jacky baronesse Descamps. De naam van de moeder van de in 1952 geboren eerste buitenechtelijke dochter Alicia wist Fasseur niet te achterhalen.

APARTE VLEUGELS SOESTDIJK

Het hof was in die tijd in twee vijandelijke kampen verdeeld, een Juliana- en een Bernhardkamp. ,,Dat die ook elk in een aparte vleugel van het paleis huisden, is een hardnekkig misverstand. Er was geen 'Baarnse' of 'Soester' vleugel", aldus Fasseur. De secretariaten van koningin en prins zaten in dezelfde (Soester-) vleugel. Fysiek was zo'n scheiding in het relatief kleine paleis ook niet mogelijk. Dat er alleen nog via briefjes met elkaar werd overlegd, noemt hij eveneens onwaar. ,,Ze spraken wél met elkaar."  (p399)

LIDMAATSCHAP NSDAP

Prins Bernhard heeft zijn leven lang ontkend dat hij zich ooit als lid van de NSDAP heeft aangemeld. Fasseur is er voor ,,95 procent" zeker van dat hij dit wél heeft gedaan. De prins stond vanaf 1 mei 1933 als lid ingeschreven, maar een persoonlijk ondertekend aanmeldingsformulier ontbreekt.

Bernhard betaalde in elk geval van eind 1934 tot mei 1935 contributie, daarna liep hij een betalingsachterstand op. Twee dagen voor zijn huwelijk, op 5 januari 1937 werd hij als lid geschrapt. ,,Wie lid blijft, ook al is hij slordig in het betalen van contributie, laadt natuurlijk wel de verdenking op zich dat hij toetreding tot de partij niet afwijst", schrijft Fasseur. (p 42)

STADHOUDERSBRIEF

Alle beweringen dat Bernhard in de oorlog met de Duitsers zou hebben geheuld en verraad zou hebben gepleegd door op 24 april 1942, samen met Juliana, een zogenaamde stadhoudersbrief te sturen aan Hitler of Himmler, waarin ze hun diensten aanbieden, noemt Fasseur 'kletspraat'. De brief is nooit gevonden, het bestaan daarvan is nooit aannemelijk gemaakt.

De prins zou zich bovendien met huid en haar hebben uitgeleverd aan de nazi's. Die zouden de brief hebben gebruikt om het Nederlandse moreel te breken en de prins en prinses zwart te maken. ,,Het enkele feit dat de nazi's dat niet deden, is reeds het bewijs dat zij nooit over een dergelijke brief hebben beschikt." (p77)

EN VERDER

• Journalist Henk Hofland stelde in zijn boek 'Tegels lichten' de rol van de Nederlandse pers in de Hofmans-zaak aan de kaak. Zijn nu altijd leerzame verhandeling is op internet na te lezen: Hofland, Tegels lichten.
• Harry Veenendaal hield in het Nederlands Juristenblad een vurig betoog voor openbaarheid van het rapport-Beel. Het betoog is op internet na te lezen: Vijftig jaar kwestie Soestdijk 

© GPD; Foto: © GPD Phil Nijhuis

Juliana was in Canada postorderbedrijf voor Bernhard

Met charme en doortastendheid veroverde de Duitse prins Bernhard zur Lippe-Biesterfeld in 1936 het hart van de Nederlandse troonopvolgster Juliana. Historicus Cees Fasseur kon voor zijn boek over het huwelijksleven van koningin en prins beschikken over hun correspondentie uit die tijd. Liefdesbrieven, kattebelletjes en later, tijdens het huwelijk in 1937, brieven van door de oorlog van elkaar gescheiden ouders.

Juliana was met de kinderen in Canada, Bernhard zat met schoonmoeder Wilhelmina in Londen. Juliana noemde haar ballingsoord een 'land met weinig traditie' en sprak over de 'verwilderde' Canadezen, die overigens 'ongelooflijk hartelijk en hulpvaardig' waren.

Juliana, zo blijkt, kende haar man toen al door en door. Wanneer ze in een zeer chique hotel logeert, schrijft ze hem ,,Hij is werkelijk om jou heen ontworpen, luxegedierte." Ze plaagt Bernhard wanneer zij naar Amerika kan reizen: ,,Ha ha. Ik ben in de USA en jij lekker niet!". Maar ze schrijft in 1940 ook onomwonden: ,,Ik weet niet in wiens gezelschap je slaapt. Ik weet niets, niets, niets!"

Bernhard schrijft pas later over zijn verhouding met Lady Ann Orr-Lewis. En hij schakelt zijn vrouw in als postorderbedrijf, om het schamele aanbod in Engeland aan te vullen: uniformen, grapefruitsap, flessen vermout en whisky, kauwgum, badzout, chocolade - of Juliana het maar even wilde opsturen. ,,Zo'n luxe editie van een man", verzuchtte Juliana.

© GPD; Foto: © Dutch Photo Press, Patrick van Katwijk

Bernhards verjaardag altijd op de verkeerde dag gevierd

Nederland heeft de verjaardag van prins Bernhard altijd op de verkeerde dag gevierd. De prins is namelijk niet op 29 juni 1911 geboren, zoals hij zelf altijd aanhield, maar een dag eerder, om 2.45 uur op 28 juni. Dat wordt bevestigd door twee documenten afkomstig uit zijn geboortestad Jena, die historicus Cees Fasseur opduikelde in het Koninklijk Huisarchief.

Fasseur heeft geen verklaring voor de datumwisseling. Volgens de prins was de datum 28 juni een fout van de Duitse burgerlijke stand. Toen Bernhard in 1936 zijn opwachting maakte in Nederland werd de oorspronkelijke datum ook in de kranten vermeld, maar daarna is die ingeruild voor 29 juni.

Die dag is ook bekend geworden als 'Anjerdag', de dag waarop in de oorlog anjers werden gedragen als teken van verzet tegen de Duitsers. Meer recentelijk was de vermeende geboortedag van de prins ook Veteranendag. © GPD; Foto: © GPD Archief

Crisis op Soestdijk: wie waren de hoofdrolspelers

LOUIS BEEL (1902-1977)
Tweemaal minister van Binnenlandse Zaken voor de KVP en premier. Initiator van het driemanschap dat de problemen op Soestdijk onderzocht. De andere twee leden waren oud-premier Gerbrandy en jonkheer Tjarda van Starkenborgh Stachouwer. De commissie adviseerde Juliana het contact met Hofmans en volgelingen, ook in de hofhouding, te verbreken. Het rapport-Beel is nu voor het eerst openbaar.

PRINS BERNHARD (1911-2004)
Prins der Nederlanden, prins van Lippe-Biesterfeld. In 1937 gehuwd met prinses Juliana, vader van vier dochters bij haar en twee buitenechtelijke dochters (Alicia, 1952, en Alexia, 1967). Haalde Greet Hofmans naar Soestdijk, stuurde haar in 1950 weer weg, maar de genezeres bleef tot 1956 splijtzwam in het gezin.

WILLEM DREES (1886-1988)
Minister-president in de periode 1948-1958, de eerste tien jaar van Juliana's regeertijd. Hij aarzelde lange tijd zich te mengen in de 'privéproblemen' op het paleis, waar hij zich niet thuis voelde. Noemde Greet Hofmans al in 1951 een 'Raspoetin', maar greep niet in.

GREET HOFMANS (1894-1968)
Gebedsgenezeres en 'doorgeefster' van boodschappen van 'Boven'. Werd vertrouwelinge en steun en toeverlaat van koningin Juliana, die regelmatig om 'doorgevingen' vroeg. Hofmans had via hofhouding nog meer invloed op de koningin.

KONINGIN JULIANA (1909-2004)
Koningin van Nederland tussen 1948 en 1980. Op voorstel van echtgenoot Bernhard kwam in 1948 Greet Hofmans aan het hof om prinses Marijke te genezen van haar oogkwaal. Ook toen dat niet lukte, behield de koningin vertrouwen in de 'doorgeefster' van 'goddelijke boodschappen'. Moest in 1956 na rapport-Beel breken met Hofmans en een deel van de hofhouding.

PRINSES MARIJKE CHRISTINA (1947)
Jongste dochter van Juliana en Bernhard. Tijdens haar zwangerschap kreeg Juliana rode hond. Marijke werd geboren met een visuele handicap: één oog blind, het ander bijzonder slecht. Medische ingrepen hielpen niet. Daarom werd de hulp ingeroepen van gebedsgenezeres Greet Hofmans.

WALRAVEN VAN HEECKEREN TOT MOLECATEN (1914-2001)
Particulier secretaris van koningin Juliana 1950-1956. Gehuwd met Rita Pennink-Nitschmann (1912-2005), voormalig kindermeisje van de prinsesjes en vriendin van koningin Juliana. Trouwe volgelingen van Greet Hofmans. Zij moesten op advies van Beel c.s. het paleis uit, als notoire stokers in het koninklijk huwelijk.

GERRIE VAN MAASDIJK (1906-na 1990)
Journalist, president-directeur Rotatiedrukkerij (o.a. De Telegraaf), kamerheer in buitengewone dienst van koningin Juliana en haar adviseur in publiciteitszaken (1950-1956). Trouw volgeling van Greet Hofmans, die in 1956 aan de kant werd gezet.

© GPD; Foto's: © diversen

Balkenende wijst op 'grote betekenis' Juliana en Bernhard

Premier Jan Peter Balkenende heeft dinsdagmiddag 11 november, kort na het vrijgegeven van het boek van Cees Fasseur over de eerste twintig jaar van het huwelijksleven van koningin Juliana en prins Bernhard een korte reactie gegeven. Voor de geschiedschrijving volgt die hier:

,,Hare Majesteit de Koningin verdient groot respect omdat zij voorrang heeft gegeven aan openbaarmaking van soms ook voor haar en haar zusters pijnlijke privégegevens boven de bescherming daarvan. Dit is een moeilijke beslissing geweest, waar twee belangrijke aanleidingen voor waren.

De eerste aanleiding bestond uit de publieke en politieke discussie over het rapport van de Commissie-Beel en de speculaties over de inhoud van dat rapport. De tweede aanleiding was gelegen in het feit dat een aantal relevante archieven openbaar zou worden.

Om te voorkomen dat er aan de hand van die archieven een incompleet beeld zou worden geschetst heeft de koningin aan de heer Fasseur toegang verleend tot het Koninklijk Huisarchief. Dit opdat een gedegen studie van de hand van een gezaghebbend wetenschapper zou kunnen verschijnen.

Een studie die recht doet aan het verleden, ook de minder mooie kanten ervan. Aan de heer Fasseur is volledige vrijheid geboden ten aanzien van het gebruik en de publicatie van het privéarchiefmateriaal dat zich in het particuliere Koninklijk Huisarchief bevindt.

Het boek van de heer Fasseur is géén biografie van koningin Juliana en prins Bernhard; het behandelt één onderwerp en één periode uit het huwelijk van koningin Juliana en prins Bernhard. Benadrukt dient te worden dat we door de noodzakelijke beperking naar onderwerp én periode in het boek van Fasseur niet uit het oog moeten verliezen dat er ook heel veel goede dingen zijn geweest.

Ik wijs op de grote betekenis van koningin Juliana en prins Bernhard, voor ons land en voor elkaar. In hun latere leven hebben ze een meer evenwichtige relatie gekregen en elkaar ook gesteund. © GPD; Bron: RVD

Conclusies en aanbevelingen uit 'rapport van driemanschap'

Het 'rapport van het driemanschap', beter bekend als het rapport van de commissie Beel telt vijftien conclusies. Dat blijkt uit de dinsdag voor het eerst openbaar gemaakte tekst. De aanbevelingen zijn overhandigd aan koningin Juliana en prins Bernhard, die de commissie hadden ingesteld. De conclusies waren:

1. De uiterste waakzaamheid bij het doen van mededelingen over gebeurtenissen binnen het Koninklijk Gezin is geboden. Het 'geheim van Soestdijk' is van nu af verzekerd.
2. De relatie met Sefton Delmer worde verbroken.
3. Bij de keuze van personen, die een functie hebben te verrichten aan het Hof, worde er meer nauwlettend op toegezien, dat zij zich ten volle bewust zijn van de bijzondere verplichtingen, welke zodanige functie met zich brengt; van de noodzaak de vereiste afstand strikt te bewaren en van de plicht tot absolute geheimhouding.
4. De security worde verscherpt.
5. De verbinding met Mej. Hofmans, de heer Kaiser en hun omgeving worde verbroken.
6. Het door de Heer Baron van Heeckeren tot Molecaten aangeboden ontslag als Particulier Secretaris worde aanvaard. Tot aan het tijdstip van ontslag dient hem verlof te worden verleend.   
7. Aan het aan het Driemanschap door Mevrouw Van Heeckeren(-Pennings) meegedeelde voornemen harerzijds zich geheel terug te trekken en haar taak als afgedaan te beschouwen, worde vastgehouden.
8. Aan een deskundige op het gebied van organisatie en efficiency wordt verzocht advies uit te brengen over een meer doelmatige en financieel verantwoorde organisatie der beide secretarieën alsmede over de onderlinge relatie tussen beide en terzake van de onderbrenging.
9. Aan de Grootmeesteres worde verzocht zich onmiddellijk te ontrekken aan de voorbereiding van en deelname aan de Oude Loo-conferenties.
10. Het Oude Loo worde niet langer ter beschikking gesteld voor de bewuste conferenties. Er worde geen financiële steun verleend aan deze activiteiten en noch door persoonlijke aanwezigheid noch anderszins hieraan adhaesie betuigd.
11. In de positie van Mej. Gilles, secretaresse van Z.K.H. wier naam eveneens in de publikaties is vermeld, ware verandering te brengen in dier voege, dat haar werkkring worde verplaatst naar een der hofdepartementen in Den Haag.
12. Z.K.H. verstrekke voortaan aan H.M. regelmatig en tijdig opgaaf van voorgenomen reizen, redevoeringen en van het bijwonen van officiële plechtigheden en houde haar tijdig op de hoogte van zijn contacten met Regeringspersonen.
13. Wederkerig worde vermeden het ontvangen van personen tegen wie bij een hunner ernstige bezwaren bestaan. Uitnodigingen aan niet-officiële personen om een maaltijd te gebruiken ten Paleize, resp. aldaar te logeren geschieden niet dan met onderlinge kennisgeving en overleg.
14. Freule Röell, die beider vertrouwen bezit, worde uitgenodigd als hofdame haar intrek te nemen op Paleis Soestdijk.
15. Nauwgezet worde toegezien door H.M. en Z.K.H. dat de sfeer in het gezin niet opnieuw door factoren van buiten ongunstig worde beïnvloed, terwijl anderzijds wederzijds streven erop gericht zij, de ontstane wonden zo spoedig mogelijk te doen helen. © GPD

'Niet eerder werd geschiedenis zo van binnenuit beschreven'

Het boek over Juliana en Bernhard omvat een periode van twintig jaar huwelijksleven, te beginnen bij de kennismaking begin 1936. De nooit eerder gepubliceerde brieven van Bernhard uit deze periode maken duidelijk dat hij het initiatief nam tot hun kennismaking, niet andersom. Dat meldt uitgeverij Balans dinsdag zelf in een uitgebreid persbericht. Meer over het boek om 16 uur.

Nadat Nederland in mei 1940 is bezet, vestigt Juliana zich in Canada en blijft Bernhard bij zijn schoonmoeder, koningin Wilhelmina, in Londen. Er ontstaat een levendige correspondentie tussen man en vrouw die in haar geheel bewaard bleef en veel nieuw licht werpt op hun gescheiden levens in oorlogstijd.

Zoals bekend had Bernhard in de oorlogsjaren een vriendin in Londen, Lady Ann Orr-Lewis. In het boek van Cees Fasseur wordt het bestaan onthuld van nog een andere, tot nu toe onbekende vriendin, Lady Penelope Aitken. Terug op Soestdijk werden de jaren van 1946 tot 1956 getekend door spanningen en hofintriges tussen elkaar bestrijdende groepen en personen. Niet eerder kon deze geschiedenis zo van binnenuit worden beschreven.

Een belangrijk onderdeel van Fasseurs studie is de beschrijving van de Greet Hofmans-affaire, die speelde tussen 1948 en 1956. De brieven van de geheimzinnige gebedsgenezeres aan en over Juliana, en haar ‘doorgevingen’, komen uitvoerig aan de orde. Ook de invloed van de Baarnse ‘kring’, die uit volgelingen van Hofmans bestond, onder wie Juliana’s secretaris Van Heeckeren van Molecaten en zijn vrouw Rita, blijft niet onbesproken.

Cruciaal was de brief waarin Bernhard op 18 september 1956 een laatste beroep doet op zijn vrouw om niet te scheiden en ‘onze familie de naam van een derderangs Balkanmonarchie te geven’. De tekst van zijn brief is integraal afgedrukt in het boek. Als bijlage is in Juliana en Bernhard de integrale tekst van het geheime rapport van de commissie-Beel opgenomen, dat bij het Koninklijk Huisarchief berust.

Het rapport wordt hiermee dus voor het eerst openbaar. Wat aan de totstandkoming van dit rapport voorafging en wat erop volgde is in het boek uitvoerig beschreven en in zijn historische samenhang geplaatst. Ook alle mogelijke andere, tot nu toe geheime, stukken uit het archief van de commissie-Beel zijn in deze analyse verwerkt.

De commissie-Beel werd ingesteld door Juliana en Bernhard zelf en niet, zoals in verschillende kranten verondersteld, door minister-president Drees. Het rapport werd dan ook niet aan Drees uitgebracht, maar alleen aan het koninklijk paar. Uitsluitend de voornaamste conclusies zijn destijds openbaar gemaakt.

In tegenstelling tot wat afgelopen tijd publiekelijk werd beweerd, waren bij het rapport door de commissie-Beel geen bijlagen gevoegd. Er bestaat dus ook geen bijlage met een verhoor van Beatrix. Zij is nooit door de commissie gehoord. Ook geneesheer-directeur Hoelen van de Ursulakliniek werd niet door de commissie-Beel gehoord. Met Juliana heeft hij nimmer gesproken.

Onjuist is ten slotte de bewering dat zich in het van Soestdijk afkomstige materiaal, waarover de auteur beschikte, notities van koningin Juliana over kabinetsformaties en dergelijke zouden hebben bevonden. © GPD; Foto: FK GPD

Meer archieven over 'Crisis op Soestdijk' worden openbaar

Dagboeken en andere archiefstukken uit het privéarchief van prof. J.A. van Hamel zijn dinsdag openbaar gemaakt. De beperkingen op openbaarheid zijn komen te vervallen op verzoek van de erven Van Hamel.

Het familiearchief dat bij het Nationaal Archief in bewaring is gegeven, bevond zich de afgelopen twee jaar in bruikleen bij de historicus Fasseur voor zijn studie over het huwelijk van koningin Juliana en prins Bernhard.

Van Hamel, oud-president van het Bijzonder Gerechtshof in Amsterdam, werd door koningin Juliana in 1956 aangezocht om een nieuw driemanschap te vormen - na het uitkomen van het rapport van de commissie Beel - om opnieuw onderzoek te doen naar 'lekken' in de media over de situatie op Soestdijk en naar het in haar ogen deloyale gedrag van minister Beyen.

Om onderzoek van de archiefstukken mogelijk te maken, werkt het Nationaal Archief momenteel aan een inventarisatie van de archiefstukken. Geïnteresseerden kunnen nu al twee dagboeken van Van Hamel in kopie inzien. Op korte termijn worden de overige archiefstukken gedigitaliseerd aangeboden. © GPD

Beatrix steekt nek uit met openstellen archief ouders

Koningin Beatrix heeft haar nek uitgestoken met het vrijgeven van het rapport van de commissie-Beel, dat dinsdagmiddag als bijlage verschijnt in een boek over het huwelijksleven van haar ouders koningin Juliana en prins Bernhard. Beel was degene die in 1956 door het koninklijk paar werd gevraagd naar de problemen op paleis Soestdijk te kijken.

De Haagse historicus Cees Fasseur (69) was de eerste buitenstaander die het rapport en alles wat daar bij hoort heeft mogen lezen. ,,Het getuigt van moed", vindt Fasseur van het feit dat Beatrix al snel na het overlijden van haar beide ouders (in 2004) het Koninklijk Huisarchief voor hem openstelde. Het gaat immers om een zeer pijnlijke periode uit hun leven. ,,Menige familie zou nog wel even hebben nagedacht", meent hij.

Fasseur had voor zijn boek namelijk niet alleen toegang tot het rapport-Beel, dat al sinds het uitkomen tot veel speculaties en mythes heeft geleid. Hij mocht ook de hele persoonlijke correspondentie inzien van Juliana en Bernhard. Uit de inboedel van paleis Soestdijk, dat na 2004 werd leeggehaald, kwamen hele kisten met brieven van de koningin en prins.

Fasseur legde ook beslag op geheime notulen van de ministerraad. Hij bewaart tot de presentatie van zijn boek het stilzwijgen. Duidelijk is wel dat de intieme inkijk in het leven op Soestdijk koningin Beatrix het verwijt zal opleveren dat ze de vuile was van haar ouders buiten hangt.

Op Soestdijk was het in die jaren 'oorlog'. Fasseur kan dat aan de hand van de privébrieven voor het eerst volledig in beeld brengen. In eerdere boeken over de 'Greet Hofmans affaire' kwamen vooral de buitenstaanders aan het woord. ,,Alles is nieuw", aldus Fasseur in een vraaggesprek met de GPD-kranten.

Volgens RTL Boulevard, dat maandag al beslag wist te leggen op boek en rapport ('niet explosief') kiest Fasseur partij voor Bernhard, van wie Juliana zielsveel hield maar door wie zij werd bedrogen. ,,Het schetst de eenzaamheid van Juliana", aldus koningshuisdeskundige Marc van der Linden. © GPD; Foto's: © GPD

Bernhard in 1962 over rapport: 'Ik hoop dat het verbrand is'

In de aanloop naar de publicatie van het boek over het huwelijksleven van Juliana en Bernhard is geen snipper 'nieuws' te klein om te melden. EénVandaag meldde maandag daarom trots dat prins Bernhard ooit tegen zijn biograaf Alden Hatch heeft gezegd dat hij hoopte dat het rapprt-Beel ,,is verbrand."

In die jaren zei Bernhard wel meer tegen Hatch, die veel van de uitlatingen van de prins uit zijn boek moest schrappen. Deze uitspraak uit 1962 staat er dan ook niet in en komt uit het archief van Hatch in Florida.

,,Het kan betekenen dat hij liever niet wil dat bepaalde zaken uit het dossier openbaar zouden worden. Het feit dat Bernhard dit gezegd heeft over een rapport dat op dit moment zo in het nieuws is, willen wij onze kijkers niet onthouden", aldus de redactie in een toelichting.

Prins Bernhard zei in februari 2004 het tegenovergestelde. Toen merkte hij op dat wat hem betreft het rapport-Beel openbaar mocht worden. Premier Jan Peter Balkenende en koningin Beatrix maakten daar toen bezwaar tegen. Maar welke uitspraak van de prins moet worden geloofd? En doet het ter zake?

Het rapport wordt dinsdag gepubliceerd. Sterker nog. RTL Boulevard liet er maandag wat van zien. Eén van de nijvere royaltyredacteuren heeft het boek al in zijn bezit. © GPD

Een bijzondere en onverwachte vondst in Persmuseum

Een bijzondere en onverwachte vondst. Zo kan de weerslag van het geheime gesprek dat journalist Henk Lunshof in 1956 voerde met Walraven baron Van Heeckeren van Molecaten wel worden genoemd. De particulier secretaris praatte honderuit over de situatie op Soestdijk en meende precies te weten hoe koningin Juliana over tal van zaken - inclusief haar premier en vice-premier - dacht.

Een 'domme man' oordeelde Lunshof. Dom in elk geval in de zin dat hij zich zo liet gaan over zijn werkgeefster en het Nederlandse staatshoofd. Van Heeckeren van Molecaten maakt meer dan duidelijk, uitgaande van dit verslag alleen al, dat hij volstrekt ongeschikt was voor zijn functie en dat de aanbeveling van de zogenoemde commissie Beel om hem te ontslaan, terecht was.

Een unieke vondst ook omdat het verslag opdook op een onverwachte plek: de nalatenschap van Kees Lunshof, adjunct-hoofdredacteur van De Telegraaf. Tal van historici en schrijvers zouden dit relaas van één van de hoofdfiguren uit de 'Hofmans affaire' dolgraag hebben gehad. Cees Fasseur, die volgende week met zijn lang verwachte boek - inclusief rapport Beel - komt, niet uitgezonderd. Hij geeft dat ruiterlijk toe.

Het verslag - dat officieel dus ook niet bestond - is zover bekend nooit gepubliceerd. Het Persmuseum, dat het vond, zette het in september on line en gebruikte het voor de tentoonstelling over (zelf)censuur. De media reageerden niet. Het museum was dan ook blij verrast toen het deze week wél iemand opviel, al lokte de vondst ook toen niet meteen een reactie uit.

Hetgeen Van Heeckeren vertelt is ook 52 jaar later nog stuitend en verbijsterend. Maar het geeft wel aan dat er in de privésfeer op het paleis iets aan de hand was. Cees Fasseur zal er in zijn boek ongetwijfeld meer over vertellen. Hij had immers de beschikking over de privécorrespondentie van onder andere het koninklijk paar. Voor degenen die geloven dat menselijke zaken de Oranjes vreemd zijn, worden het zware dagen. © GPD

'Beatrix heeft alle slechte eigenschappen van Bernhard'

,,Juliana is eigenlijk te weinig koningin: zij discussieert en iemand in een machtspositie die discussieert, is verloren. Zij moet doen, niet praten. Zij praat met communisten, met ministers, met raadgevers. Dat is allemaal mis."

Walraven van Heeckeren van Molecaten, begin jaren vijftig particulier secretaris van koningin Juliana, spaart zijn werkgeefster niet in een geheim gehouden gesprek met Elseviers-journalist Henk Lunshof, in oktober 1956. Het verslag daarvan is nu pas opgedoken bij het Persmuseum in Amsterdam.

Het is de tijd van de zogenoemde 'Hofmans-affaire', waarin prins Bernhard en koningin Juliana tegenover elkaar staan, en waarbij ook de hofhouding is verdeeld. ,,Al haar telefoongesprekken worden afgeluisterd. Onder haar personeel schuilen spionnen", zegt Van Heeckeren, die met zijn vrouw en zijn moeder enorme invloed heeft op Juliana.

,,Er wordt een systematische campagne tegen de koningin gevoerd. Men wil haar tot abdicatie of iets dergelijks dwingen", meent Van Heeckeren, die woedend is dat Juliana instemde met een commissie van vicepremier Louis Beel, die de (huwelijks)problemen moest onderzoeken.

,,De koningin heeft een grote fout gemaakt", vindt hij. ,,De koningin beschouwt Beel als een landverrader." Ook toenmalig premier Willem Drees kan geen genade vinden. ,,De koningin heeft een diepe verachting voor deze inferieure burgerman." Juliana, 'door haar moeder Wilhelmina slecht behandeld', is een 'eenzame figuur die tegen de wereld strijdt'. ,,Zij is niet sterk, zij is een vrouw."

Dat Van Heeckeren zijn invloed op Juliana niet kan bestendigen, komt door Bernhard. ,,Een der grootste rampen die Nederland getroffen heeft, is dat zij met deze man getrouwd is. Zij is gek op de prins. Zij wil alles doen om de prins te houden. Hij biologeert haar. Zij is verliefd op hem als een 18-jarig meisje op haar eerste minnaar. Iedere dag verlangt zij naar hem. Dat is haar tragedie."

,,En de prins maakt daarvan misbruik. Hij zegt: als je de raad van de regering niet opvolgt, ga ik weg." Niet dat de prins zou overwegen écht weg te gaan, aldus Van Heeckeren. ,,Neen, hij is gek! Maar zij durft dit niet te spelen. Zij is nu al doodsbang dat hij niet terugkomt."

Bernhard noemt hij 'geen briljante man, maar wel een harde werker met een gezond verstand en grote genegenheid voor zijn kinderen. Aan uitspattingen maakt hij zich niet méér schuldig dan een normale man.' (..) ,,Hij is geen vrouwenjager."

De clevere Bernhard is Juliana de baas, zo klaagt Van Heeckeren. ,,Die schranderheid heeft Beatrix geërfd. Beatrix en de prins en Irene doen alles samen. (..) De prins en Armgard (zijn moeder, red.) hebben Beatrix ingepraat dat haar moeder aan godsdienstwaanzin lijdt en een schade voor het land is."

,,Beatrix heeft maar één verlangen, dat is koningin te zijn. Zij is al jaren lang, evenals de andere kinderen, opgezet tegen haar moeder. Zij veracht haar moeder (..) Zij vindt het verschrikkelijk dat de koningin zich laat tutoyeren (..). Hij vindt de troonopvolgster, dan net 18 jaar 'een rasintrigant'.

,,Het is bepaald zo dat Beatrix een eigen intrigenet heeft opgezet, over eigen agenten bezit en een schranderheid aan de dag legt die zo men haar niet moest verachten, slechts bewondering kan wekken. Zij heeft alle slechte eigenschappen van de prins en Armgard en is zo koel als een ijsberg. Zij wil maar één ding: zo snel mogelijk koningin zijn. Een kroonprinses die dertig jaar moet wachten, zegt zij, krijgt nooit een goede man."

Volgens Van Heeckeren is Juliana verbitterd. ,,Omdat zij de genegenheid van de kinderen, althans van de twee oudsten, mist. Mijn vrouw weet hoe Bernhard systematisch en moedwillig de dochters tegen de moeder heeft opgezet. Het is bijna duivels." © GPD; Het hele document: Persmuseum

Openhartige Van Heeckeren hekelt koninklijke familie

Koningin Juliana heeft verzuimd haar gezag als vorstin te laten gelden. Ze was eigenlijk te weinig koningin, terwijl haar dochter prinses Beatrix - een 'rasintrigant' - uit was op de troon. Politici als premier Drees ('een inferieure burgerman') en vice-premier Beel ('landverrader') deugden niet, prins Bernhard evenmin.

Dat vond Juliana's particulier secretaris, baron Walraven van Heeckeren van Molecaten, die zijn openhartige ontboezeming op 12 oktober 1956 deed in een gesprek met Elseviers-journalist Henk Lunshof. Die maakte na afloop een uitgebreid verslag van het gesprek, waarvan beiden hadden besloten te zullen zeggen dat het nooit had plaatsgevonden. Het verslag is dan ook nooit gepubliceerd.

De weerslag van het gesprek bleek echter deel uit te maken van de nalatenschap van de vorig jaar overleden Telegraaf-journalist Kees Lunshof, zoon van Henk Lunshof. Het Persmuseum in Amsterdam, waaraan het archief-Lunshof is overgdragen, heeft het nu openbaar gemaakt. Het is te zien op de tentoonstelling 'Censuur' in het museum en op internet.

Walraven van Heeckeren van Molecaten bekleedde een bijzondere positie aan het hof. Hij was in 1950 op Soestdijk aangesteld als rechterhand en vertrouweling van koningin Juliana. Een jaar later trouwde hij met het voormalige kindermeisje van de prinsesjes, Rita Pennink, een goede vriendin van Juliana. Ook zijn moeder kwam veelvuldig in het paleis. Zij was grootmeesteres.

Van Heeckeren was in die tijd vurig aanhanger van Greet Hofmans, de vrouw die zichzelf bijzondere gaven toedichtte en die door prins Bernhard in 1948 naar Soestdijk was gehaald om te helpen met de genezing van de bijna blinde prinses Marijke. Hofmans en de Van Heeckerens begonnen daarna ook invloed uit te oefenen op het gezinsleven van de koninklijke familie. ,,Hij stookte in het huwelijk", aldus historicus Lambert Giebels.

Op Soestdijk kwam het tot een 'oorlog', zoals prins Bernhard het omschreef. Na publicaties in de buitenlandse pers over de problemen aan het hof kwam er op initiatief van het kibbelende koninklijk paar in de zomer 1956 een driemanschap onder leiding van demissionair vice-premier Louis Beel die zou onderzoeken wat er aan de hand was.

Dat leidde tot het rapport-Beel, dat in het aanstaande dinsdag te verschijnen boek van historicus Cees Fasseur over het huwelijksleven van Juliana en Bernhard in de periode 1936-1956 voor het eerst openbaar wordt. Fasseur kende dit verslag niet.

De uitspraken van Walraven van Heeckeren van Molecaten, volgens Lunshof 'een typische aristocraat, goed gekleed, bijzonder dom', laten echter omtrent de inhoud van dat rapport weinig aan de fantasie over. Hij praat respectloos over de leden van de koninklijke familie, Beatrix en Bernhard voorop, maar zijn bazin Juliana niet uitgezonderd.

Van Heeckeren heeft dan al vernomen dat Beel c.s. de koningin hebben aangeraden haar hofhouding de laan uit te sturen en alle contacten met de omstreden Hofmans - ook wel de Raspoetin van Soestdijk genoemd - te verbreken.

Van Heeckeren ziet in die opdracht een duivels complot tegen de koningin, die hem inderdaad een maand later op 'meest eervolle wijze' aan de dijk zet, met zijn vrouw en moeder. Henk Lunshof sprak destijds ook met Greet Hofmans. Dat gesprek is wel gepubliceerd. © GPD

'Zolang Juliana en Bernhard leefden rapport niet openbaar'

De Leidse emeritus hoogleraar geschiedenis Cees Fasseur (66, in 2005) staat bekend om zijn werkkracht. In zijn tijd als ambtenaar op het ministerie van justitie placht hij zijn lunchtijd van drie kwartier al lezend en schrijvend door te brengen in het Algemeen Rijksarchief. ,,Als je dat maar dagelijks doet, kun je zo in een jaar toch heel wat werk verzetten.''

Nu koningin Beatrix hem heeft gevraagd om een monografie te schrijven over de Greet Hofmans-affaire, zit zo'n werkwijze er niet meer in. Het project moet in 2009 zijn afgerond. ,,Ik zal hiervoor een baan moeten opgeven.''

Waarom krijgt u het verzoek voor zo'n monografie juist op dit moment?
,,Dat heeft ermee te maken dat er tijdens de ontruiming van het paleis Soestdijk veel materiaal naar boven is gekomen dat over deze kwestie gaat. Zowel Juliana als Bernhard hadden een particulier archief dat zij tijdens hun leven natuurlijk zelf beheerden. Dat materiaal is allemaal overgebracht naar het Koninklijk Huis Archief. Ook krijg ik inzage in het 'rapport Beel', waarin veel relevant materiaal zit over de Greet Hofmans-affaire. Zolang Juliana en Bernhard leefden, was dat niet openbaar.''

Denkt u dat u in staat bent om een verhaal te maken dat zo compleet is, dat het de discussie over de Greet Hofmansaffaire kan beëindigen?
,,Nee, dat denk ik niet. De Greet Hofmans-affaire was een constitutionele crisis en het is ondenkbaar dat de discussie daarover snel tot rust zal komen. Wat wel kan, is alle zaken op een rijtje zetten. Het is mijn doel om een compleet en systematisch overzicht van de affaire te presenteren. Straks moet er één verhaal liggen waaraan anderen hun verhalen kunnen toevoegen.''

Voorlopig krijgt u als enige historicus toegang. Collega's van u, zoals Lambert Giebels, zijn daar jaloers op.
,,Het is gebruikelijk dat instellingen en bedrijven eerst één historicus vragen om een periode of onderwerp te beschrijven op basis van archiefstukken. Ad Teulings heeft dat recent gedaan voor Philips en dit is niets anders. Zie het als een bouwwerk, waaraan anderen later een gevel of een extra raam kunnen toevoegen. Als álle historici met belangstelling voor de affaire in het Koninklijk Huis Archief een onderzoek komen doen, lopen we het risico te eindigen met niets meer dan een stapel stenen. De Greet Hofmans-affaire sluit goed aan bij eerder onderzoek van mij. Ik schrijf er in het tweede deel van mijn biografie van koningin Wilhelmina ook al over. Ik ben al ingevoerd in de materie.''

U bent raadsheer bij het gerechtshof in Amsterdam, lid van de commissie die de AIVD controleert en daarnaast werkt u aan een biografie van oud-premier Gerbrandy. Gezien uw legendarische werkkracht kan een monografie over de Greet Hofmans-affaire daar ook nog wel bij.
,,Was het maar waar! Ik word ook wat ouder. Ik wil het in 2009 voltooien. Ik zal hiervoor een baan moeten opgeven. Ik ben er nog niet uit welke dat wordt. Mijn biografie over Gerbrandy leg ik ook even terzijde.''

PvdA-kamerlid Ella Kalsbeek zegt dat zij weliswaar niet twijfelt aan uw integriteit, maar dat er een historicus is gekozen, 'wiens werk voor anderen nu niet te controleren valt?'
,,Dat zij niet aan mijn integriteit twijfelt, daar doe ik mijn voordeel dan maar mee. Ach weet u, mevrouw Kalsbeek is politica. Zij opent een politieke discussie hierover en dat is haar goede recht. Daar wil ik, als historicus, toch liever buiten blijven.''

Lambert Giebels voelt zich 'gepasseerd' nu Cees Fasseur toegang krijgt tot het Koninklijk Huisarchief. Giebels, die al sinds jaar en dag probeert zelf volledige inzage te krijgen, reageerde 'verrast' en 'teleurgesteld' op de mededeling van de RVD dat koningin Beatrix toestemming heeft gegeven aan Fasseur - eerder biograaf van het leven van koningin Wilhelmina - om de Hofmanszaak te onderzoeken.

Giebels ziet echter ook een voordeel. ,,Nu heb ik goede hoop dat wat Fasseur wordt aangeboden, mij niet meer wordt onthouden. Het sterkt mij in mijn drang het laatste stuk van de affaire boven water te krijgen. Wat nu is gebeurd, is in strijd met het gelijkheidsbeginsel. Iedereen moet toegang tot het archief kunnen krijgen. Ik kan me bijvoorbeeld voorstellen dat ik daarbij de journalistiek achter me zal hebben", aldus Giebels, die benadrukt dat er tussen hem en Fasseur 'wederzijdse waardering' bestaat.

Giebels vindt met name de ondervragingsrapporten bij de bevindingen van de commissie-Beel, die in 1956 op verzoek van Juliana en Bernhard onderzoek deed naar deze kwestie, 'erg interessant en een mogelijke sluitsteen van de hele affaire'. © GPD Leidsch Dagblad, Wilfred Simons; 18 augustus 2005

'Drees pakte stoorzender Greet Hofmans te laat aan'

Veel narigheid rond het koningshuis had in de jaren vijftig voorkomen kunnen worden als toenmalig PvdA-premier Willem Drees kordater was opgetreden. Zijn wankelmoedigheid ten opzichte van de drammerige koningin Juliana bracht de monarchie in gevaar, niet in de laatste plaats omdat Juliana en echtgenoot prins Bernhard ten opzichte van elkaar jarenlang op ramkoers lagen. Om de problemen van destijds te voorkomen, moet het staatshoofd van alle politieke taken worden ontheven.

Tot die conclusies komt historicus en oud-PvdA-Kamerlid Lambert Giebels in zijn boek over de 'Greet Hofmans-affaire', die hij zelf liever de 'kwestie Soestdijk' noemt. De rol en invloed van de gebedsgenezeres die door het koninklijk paar eind jaren veertig was binnengehaald vanwege de oogkwaal van hun dochtertje Marijke (Christina) was maar beperkt.

Giebels vecht al jaren om alle archiefkasten over de verwikkelingen aan het hof in de jaren 1948-1956 open te krijgen. De sleutel van het Koninklijk Huisarchief, dat een exemplaar bevat van een rapport dat oud-premier Louis Beel in 1956 uitbracht over de zaak, kreeg hij ook na procederen niet. Daarvoor is het wachten op onderzoek van Cees Fasseur, die van koningin Beatrix wél toegang kreeg.

Maar Giebels vindt dat eigenlijk alle feiten wel bekend zijn. Hij harkt in zijn vlot geschreven boek alle gegevens die de laatste jaren boven tafel zijn gekomen - het kort achter elkaar overlijden van de hoofdrolspelers Juliana en Bernhard in 2004 opende talrijke archieven - keurig bij elkaar, zonder evenwel veel nieuws te vertellen.

Wel leest Giebels minister-president Willem Drees postuum de les. Die had veel krachtiger stelling moeten nemen tegen de koningin, die ook zonder de invloed van Hofmans door haar opstelling keer op keer in conflict kwam met het kabinet. Over de bekrachtiging van doodvonnissen bijvoorbeeld, pacifistisch getinte toespraken, de werkzaamheden van echtgenoot Bernhard en het werkterrein van diverse ministers. Dat maakte van de eenheid van het regeringsbeleid een lachertje.

Tegelijkertijd kwamen op Soestdijk beide echtelieden steeds meer tegenover elkaar te staan, zowel politiek als privé. Bernhard forceerde toen een oplossing door buitenlandse persvriendjes over het conflict te vertellen. Dat zette Drees eindelijk aan tot actie: Juliana moest grote schoonmaak houden binnen haar hofhouding en Hofmans afzweren.

Giebels komt na het navertellen en analyseren van de 'kwestie' in zijn slothoofdstuk tot de conclusie dat de monarchie van zijn politieke kanten moet worden ontdaan. Een dwarsliggend staatshoofd - zoals Juliana destijds - gijzelt het kabinet en maakt van de democratie een farce. Het uitroepen van de republiek kan nog even wachten, maar een louter ceremonieel koningschap is volgens Giebels de beste garantie dat een nieuwe 'Hofmans-affaire' zich niet meer voordoet. © GPD Gepubliceerd 17 april 2007.

* Lambert J. Giebels: De Greet Hofmans-affaire. Uitgeverij Bert Bakker, 18,90 euro.

Giebels: 'Ik geef in mijn boek totaalbeeld van affaire' (2007)

,,Het nieuwe van mijn boek zit in het totaalbeeld van de affaire. Dat het niet de zogenaamde Greet Hofmans-affaire was, maar een Soestdijk-affaire. Niet Greet Hofmans was de protagoniste, de hoofdrolspeelster, maar koningin Juliana." Met het boek 'De Greet Hofmans-affaire' heeft Lambert Giebels (71) niet alleen de hele toedracht van de hofcrisis op een rij gezet, maar ook de voor- en nageschiedenis. Hij wil er vooral ook lessen uit trekken, zegt hij in april 2007.

Waarom bent u zo gegrepen door het onderwerp?
,,Ik heb in mijn biografie van oud-premier Beel een hoofdstuk aan de affaire gewijd. Maar ik kon er pas echt aan beginnen toen na de dood van Juliana en Bernhard een aantal belangrijke archieven opengesteld kon worden, zoals dat van de oud-premiers Gerbrandy en Drees en van oud-minister Klompé."

Het boek lijkt wel geschreven om lessen staatsrecht te geven.
,,Ik raakte vooral gefascineerd om lering uit de affaire te trekken. Kijk, de meeste intellectuelen vinden het van de gekke dat een moderne democratie als de onze tegelijkertijd een constitutionele monarchie is. Waarin de koningin niet alleen staatshoofd is, maar ook regeringshoofd. Koningin en regering kunnen dan gegijzelden van elkaar worden."

Heeft de affaire Juliana blijvend geschaad en hoe zat het met haar huwelijk met Bernhard?
,,Het is beschamend dat Bernhard in zijn uitlatingen zijn vrouw zo heeft getekend. Zijn intentie was dat hij Greet Hofmans definitief uit het zicht wilde hebben. Hij heeft daarbij zijn vrouw niet gespaard en heeft haar op een verschrikkelijke manier te kakken gezet. Juliana was een baboesjka: beminnelijk, maar met een enorme stijfkoppigheid. Zij is geweldig gekwetst, werd gedwongen met Greet Hofmans te breken. Bernhard heeft geen concessies gedaan. Toch is naar buiten toe het beeld van die gelukkige familie op Soestdijk blijven bestaan. Want ze hield van die man. Bij de Lockheed-affaire stond ze later pal achter Bernhard. Mogelijk heeft ze besloten de rest van haar leven toneel te spelen."

Beatrix moet ook een rol in de affaire hebben gespeeld.
,,Ze was zeventien, oud genoeg om haar spel mee te spelen. Zij was een ambitieuze jonge vrouw. En zij had de kant van haar vader gekozen." © GPD BN De Stem, 19 april 2007

'Greet Hofmans hysterica, gevaarlijk en onverantwoordelijk'

Een abnormale persoonlijkheid. Een hysterica. Hoogst gevaarlijk. Ronduit vernietigend was in 1950 het oordeel van dokters, psychiaters en geestelijken over Greet Hofmans. Die hadden in Assen een uitvoerig gesprek met haar. Hofmans was door prins Bernhard toen ook al ingeschakeld op paleis Soestdijk. Het Nationaal Archief heeft het verslag van de bijeenkomst in handen gekregen en in december 2004 vrijgegeven.

,,Het is me niet gelukt haar een reeks vragen te laten beantwoorden waaruit ik een diagnose had kunnen opmaken, maar de indruk die ik ontving was wel in het beeld van een hysterica. Haar overtuiging is geworden tot een waandenkbeeld. Ze is hoogst gevaarlijk en onverantwoordelijk," zegt psychiater Zijlstra aan het slot van de bijeenkomst op 15 april 1950 bij huisarts Nienhuis in Assen. Een groep van zeventien 'notabelen' heeft 'mejuffrouw Hofmans' aan de tand gevoeld over haar bijzondere gaven en krachten. Niemand van de aanwezigen is overtuigd.

Greet Hofmans (1894-1968) wordt meestal omschreven als 'gebedsgenezeres'. Zelf vond ze dat een onjuiste omschrijving. Het 'verhoor', waarvan de notulen deze week zijn geschonken aan het Nationaal Archief, begon ze met te verklaren dat ze 'niet beweert te kunnen genezen.' Ze kan 'slechts' de ziekteoorzaak constateren bij een patiënt, die ze daarna opdraagt aan Christus. Volgens Hofmans is haar werk dan klaar. 'Dan begint de genezing, nooit onmiddellijk maar steeds geleidelijk, als een proces', aldus het verslag.

Haar bijzondere gave heeft ze dan al een paar jaar. Ze heeft drieduizend patiënten per maand. Daarnaast krijgt ze vijftig tot zeventig brieven per dag. Op paleis Soestdijk is ze kind aan huis, om te helpen met de genezing van prinses Christina (toen nog Marijke geheten) die met ernstige oogafwijkingen in 1947 was geboren. Bernhard heeft haar binnengehaald. ,,Ik heb gewoon gedacht: baat het niet, dan schaadt het niet," aldus de prins.

Eerst meende Hofmans werktuig te zijn van een kippenfokker, M. Exler genaamd. Later verklaarde ze dat God tot haar sprak. ,,Ik heb dit nu gedurende anderhalf jaar. Na een leven van veel verdriet, heb ik tenslotte God gesmeekt om weggenomen te mogen worden. Dat is niet gebeurd. Ik heb God mijn ziel aangeboden, opdat ik die misschien nuttig zou kunnen maken in fabrieken. Kort daarop kreeg ik dit antwoord," vertelde ze haar gehoor in Assen.

,,Men verwijt mij dat ik spiritiste ben, maar spiritisme is voor mij lijkenschennis. Ik heb alleen te maken met mijn geloof in Christus," zei Hofmans. Ze noemde zichzelf een tussenpersoon. ,,Ik ben als het ware het contactsleuteltje tussen de genadevolle hulp en de ziekte. Op het moment dat ik de zieke opdraag, zie ik wat er aan de hand is."

Op die manier zou ze ook een jongetje in Amsterdam van zijn oogkwaal af hebben geholpen. ,,Hij kon geen drie meter in de kamer zien. Zijn moeder moest een wit servet ter hand nemen, anders zag hij haar niet. Hij is anderhalf jaar bij mij en doet het nu zonder bril." Juliana en Bernhard vestigden daar hun hoop op. Maar toen vorderingen bij prinses Marijke uitbleven, kreeg de prins al snel spijt. ,,Het klopte niet."

Tot die conclusie kwamen ook de priesters, dominees, artsen en psychiaters in Assen. ,,Ik had een stille hoop gekoesterd, dat hier werkelijk sprake kon zijn van genezing door gebed," zegt predikant Ninck Blok. Hij prijst wel haar moed ,,dat ze zo'n gesprek met deskundigen niet schuwt, maar dat ze er zelf om gevraagd heeft." De dokters zijn ondertussen verontrust over het feit dat Hofmans patiënten afraadde medicijnen te gebruiken.

,,Slechts aan enkele mensen geef ik die raad", verdedigde ze zich. ,,Met grote stelligheid ben ik er van overtuigd met een abnormale persoonlijkheid te doen te hebben. Ze staat buiten de werkelijkheid. Ze heeft een bepaalde gedachtenkring, maar houdt er geen rekening mee, of haar gedachten kloppen met de werkelijkheid," oordeelde psychiater Van der Ree. ,,Ze heeft ook contacten met prinses Wilhelmina, naar men zegt. Daardoor meent ze sterk te staan. Wij moeten ons volledig van haar distantiëren."

,,Ze bezit zeker een zeer sterke suggestieve kracht. Ze is een gelovig iemand, maar wel op het psychotische af. Misschien is ze helderziend. Wij moeten het niet tegengaan, maar wel moeten wij voor haar waarschuwen," meende huisarts Wielinga. ,,Ik heb hier eigenlijk geen goed woord voor, behalve dat ik ervan overtuigd ben dat ze volkomen te goeder trouw is en zelf gelooft wat ze zegt," aldus internist Mook.

Zes jaar later, in 1956, werd Juliana gedwongen te breken met 'juffrouw Hofmans'. Bernhard heeft haar in zijn ogen kwalijke invloeden dan aan de kaak gesteld. Het geschil daarover tussen koningin en prins leidde bijna tot een echtscheiding en een constitutionele crisis. © GPD, 16 december 2004