Staatsbezoeken Baltische republieken Royalblog.nl

Bezoek Letland is voorbij

Hemelvaartsdag kennen ze niet in Riga. Gelukkig maar. Het zou niet leuk zijn hier nog een dag te blijven en het centrum verlaten te vinden omdat iedereen vrij is.

Vanochtend zijn de vlaggen voor het staatsbezoek binnengehaald. Er is meteen wat minder kleur op straat. Het wijnrood-wit-wijnrood is toch zeer opvallend en als bijna elk gebouw het dundoek uit heeft hangen, dan heeft dat effect.

Ook de bloemen zijn weg bij het Vrijheidsmonument. ‘Hier heeft Beatrix een krans gelegd’ hoorde ik voorbijlopende Limburgse toeristen opmerken.

Ondertussen komt Riga weer tot rust. Twee weken ijshockey, daarna het staatsbezoek. Voor dat laatste liep de gemiddelde Let - laat staan Rus, bijna de helft van de bevolking hier in de stad - natuurlijk niet warm, maar hij moest er wel voor omlopen.

Vorige maand tijdens het staatsbezoek aan Nederland van de Luxemburgse groothertog kwam ik in de persbus met de Luxemburgse collega’s tussen Amsterdam en Den Haag vast te zitten.

De bus mocht wel achter het officiële gevolg aanrijden, maar kreeg zelf geen motoragent mee. Toen halverwege om onduidelijke redenen even moest worden gestopt, werd de bus doorgestuurd, rechtstreeks in de file op de A44 voor Wassenaar.

Pech voor de Luxemburgse fotografen, want even later racede de groothertog via de ventweg voorbij op, weg naar premier Balkenende en een door de pers gemiste fotosessie.

In Letland worden dat soort zaken veel beter aangepakt. De pers rijdt mee in de kolonne of krijgt begeleiding van een politieauto met sirene en zwaailicht. Niet dat dit vaak nodig was (bijna alles kon te voet worden gedaan), maar het was toch handig.

Voor koningin en president waren de maatregelen nog rigoureuzer. Hele straten in het centrum werden afgezet en overal was politie. Vandaar dat omlopen van de Letten, die overigens niet hoorbaar mopperden. Probeer dat maar eens in Nederland. Lukt niet.

De agenten die vorige maand de Dam moesten vrijhouden voor de kranslegging door groothertog Henri kregen allerlei verwensingen te horen van fietsers die moesten afstappen of omrijden. Daar zouden de Letten nu weer van opkijken. © GPD 25 mei 2006

De was kan wel wachten

Het bezoek zit erop. Op het vliegveld van Liepaja heeft koningin Beatrix afscheid genomen van het Letse presidentspaar, dat heel uitzonderlijk, het hele programma op de slotdag van het staatsbezoek heeft meegedraaid.

De koningin zal nu thuis wel haar koffers aan het uitpakken zijn en een wasje draaien, al is het waarschijnlijker dat ze ontspannen achter de witte wijn zit, nagenietend van haar geslaagde debuut op het Baltische toneel. De was kan wel wachten!

‘Ik had nog wat in te halen’ bekende de koningin dinsdag. Andere staatshoofden - de Scandinavische vorsten met name - waren hier al langs geweest. En zelfs de Belgische koning Albert bezocht dit voorjaar al Litouwen. Koningin Elizabeth zit ook in de achterhoede, maar die maakt in oktober haar achterstand in één keer goed door alledrie de staten te bezoeken.

Maar Letland klaagde niet. Het wachten was de moeite waard. De impact van het bezoek van Beatrix valt moeilijk te overtreffen.

,,We plukken hier nog lang de vruchten van," wist minister Ben Bot van buitenlandse zaken. Goodwill vertaalt zich niet meteen in cijfers, maar een naijlend effect is er wel degelijk zo weet hij uit de praktijk.

Op de slotdag vloog het perscontingent met een luchtmachthelikopter vooruit naar de havenstad Liepaja, op zo’n 215 kilometer ten westen van Riga. Leuk zo’n tripje, totdat de helikopter gaat schommelen en slingeren.

Liepaja staat niet voor niks bekend als de ‘windy city’ van Letland. De bekende witte zakjes hoefden door niemand te worden gebruikt, maar de bleke zorgelijke gezichten spraken boekdelen.

Voor de terugweg koos ik daarom heel laf voor het persbusje, dat toch naar Riga moest. Dat duurde weliswaar twee uur langer, maar bood wel de kans iets meer van het land te zien. En eerlijk is eerlijk, de tocht door het versgroene glooiende landschap, stelde niet teleur. De collega’s bekenden opnieuw misselijk te zijn geworden.

Liepaja was vijftig jaar lang marinestad van de Sovjet-Unie - en al die tijd ook gesloten voor buitenstaanders. De Russen zijn er pas in 1994 vertrokken. Ze hebben een ‘enorme puinhoop’ achtergelaten, zoals de koningin opmerkte. En zelf opruimen is er niet bij.

Alleen al 27 gezonken onderzeeboten moesten uit de haven worden gevist. ‘We hebben in onze haven alle metalen die er bestaan’ grapte stadsontwikkelaar Krievins.

Het bezoek aan Liepaja - inclusief rondrit door de spookstad- was bedoeld om met ogen te zien voor welke uitdagingen Letland mede daardoor staat en wat de mogelijkheden voor herstel en opbouw zijn.

Beatrix en Vike-Freiberga kregen ook een onverwacht ‘warm bad’ in de menigte - een soort Koninginnedag, maar dan in de zon. Beide dames genoten zichtbaar van de korte stadswandeling, al was het voor hun veiligheidsmensen een hels karwei om de weg vrij te houden. © GPD 24 mei 2006

Beatrix in voetspoor tsaar Nicolaas II

Koningin Beatrix heeft op de slotdag van haar staatsbezoek aan Letland een 'keizerlijk' welkom gekregen in de havenstad Liepaja. Honderden Letten waren uitgelopen voor het eerste vorstelijke bezoek aan hun stad in 103 jaar. De Russische tsaar Nicolaas II was in augustus 1903 de laatste monarch die de marineplaats bezocht.

Sindsdien verdween het Russische keizerrijk van het toneel, was Letland korte tijd onafhankelijk, volgden twee bezettingen door de Sovjet-Unie en één door nazi-Duitsland en uiteindelijk weer herstel van de vrijheid.

Pas in 1994 verlieten de laatste Russische matrozen Liepaja, met medeneming van alle bouten, moeren, schroeven en stopcontacten, maar met achterlating van zo'n 27 gezonken onderzeeboten in de haven. ,,Hoe ruimt u die grote puinhoop op?" vroeg Beatrix dan ook aan het stadsbestuur, dat Liepaja weer leefbaar wil maken.

De Sovjet-Unie maakte de ijsvrije haven tot speerpunt van de Baltische vloot. Voor de 42.000 militairen en hun gezinnen werd de wijk Karosta uit de grond gestampt, waar gewone stervelingen - laat staan Letten - niet welkom waren. Na het vertrek van de Russen staat de boel leeg en wonen in het vervallen en half ingestorte Karosta nog maar 8.000 mensen.

De uitdaging voor Liepaja is om zonder veel geld de rotzooi op te ruimen, nieuwe werkgelegenheid te vinden, huizen te bouwen en een milieuramp te voorkomen. ,,We hebben alle metalen uit de metalentabel in onze haven," vertelde stadsontwikkelaar G. Krievins aan de koningin, die met meer dan gebruikelijke belangstelling de toekomstplannen aanhoorde.

Liepaja staat ook bekend als 'windy city'. Beatrix zette daarom vraagtekens bij een gedurfd ontwerp voor de nieuwe concertzaal, waarbij heel veel glas wordt gebruikt. ,,Is dat wel veilig? Ik heb in Rotterdam een brug geopend die aan een paar kabels hing. Dat zou geen problemen opleveren werd gezegd, maar een paar weken later moest hij al dicht," vertelde ze over haar ervaringen met de Erasmusbrug.

De koninklijke aandacht voor de problemen van de derde stad van Letland (86.000 inwoners, de hoofdstad Riga heeft er negen keer zo veel) deed de bevolking duidelijk goed. Vandaar dat voor het eerst tijdens het staatsbezoek duizenden mensen op de been waren om Beatrix en de Letse president Vaira Vike-Freiberga te zien en toe te juichen. ,,Dit maak je maar één keer in je leven mee," zei een vrouw. ,,De vorige keer was een eeuw geleden." © GPD mei 2006

In hogere sferen

We blijven na het indrukwekkende concert - niet alleen de muzikale uitvoering van Brahms en Richard Strauss was daar verantwoordelijk voor, maar vooral ook de uitzonderlijke entourage en historische contekst - nog even in hogere sferen.

De pers vliegt vanmorgen met een helikopter voor het koninklijk gezelschap uit van Riga naar de havenstad Liepaja. Daar hadden de Sovjets een van hun belangrijkste marinebases. Liepaja was voor de meesten dan ook verboden terrein. De militaire wijk, tot 1991 bevolkt door meer dan 50.000 mensen, is na het vertrek van de Russen een spookstad geworden met nog amper 5.000 mensen.

De transformatie van Letland van Sovjet-deelrepubliek naar weer zelfstandige staat, vormde de afgelopen dagen het hoofdthema van het staatsbezoek. In Liepaja wordt aanschouwelijk gemaakt met wat voor obstakels deze Baltische republiek wordt geconfronteerd bij die overgang, met niet alleen leegstand, het ombouwen van de haven, hoge werkloosheid in sommige delen van het land, een enorme Russisch sprekende minderheid die maar gedeeltelijk deelneemt aan de maatschappij (400.000 van hen is bijvoorbeeld om allerlei redenen statenloos), en meer van dat soort zaken.

‘We zijn van ver gekomen, hebben veel rommel opgeruimd, maar we hebben bij de opbouw nog een lange weg te gaan’, zei president Vaira Vike-Freiberga eerder in de week al. We gaan dat nu zien. De koningin vliegt van Liepaja terug naar Nederland. Wij keren terug naar Riga. © GPD

Mariss komt thuis, dag om niet te vergeten

Ik tril nog na van het concert van het Koninklijk Concertgebouworkest en Mariss Jansons. Even dachten we dat de Letten het operagebouw niet meer wilden verlaten. Koningin en president waren al uit de zaal, maar het publiek bleef maar ritmisch klappen.

Uit dank, respect en bewondering, uit blijdschap ook dat Maris Jansons eindelijk weer thuis is gekomen. Je hoefde ook niet echt een liefhebber te zijn van klassieke muziek om te begrijpen en te voelen dat hier, op deze avond, iets heel bijzonders gebeurde.

Staatsbezoeken hebben een aantal vaste onderdelen. Een staatsbanket bijvoorbeeld, door het gastland aangeboden aan de bezoeker. Traditioneel volgde op de tweede avond een diner dat door de bezoeker werd aangeboden aan de gastheer.

Saai, saai, saai, bedacht koningin Beatrix. Dezelfde mensen, dezelfde gesprekken en alleen ander eten. In 1981 is ze daarom begonnen met de zogenoemde ‘tegenprestatie’. Geen diner, maar een concert, een dansvoorstelling of kunstexpositie.

Na afloop is er dan een receptie en een buffet. Veel leuker, nuttiger en als het even kan, spraakmakender en interessanter. Nederland wil tenslotte bij een staatsbezoek ook de aandacht op zich vestigen.

Voor Letland slaagde de koningin - op de foto tijdens haar korte wandeling in de regen door het centrum - erin het Concertgebouworkest te strikken. Dat is ook voor een koningin niet makkelijk zo vertelde ze aan de meegereisde pers.

Het orkest heeft nu eenmaal een lang vantevoren vastgestelde overvolle agenda, daar past een tripje naar Riga niet zomaar in. Maar met hulp met de Letse dirigent van het orkest en nog zo wat schuifwerk, lukte het toch. ,,Heel bijzonder," vond een blije Beatrix dan ook.

Ze kreeg tenslotte het orkest in 1991 voor het laatst mee, naar Japan. Maar de gouden greep van de koningin kreeg nog meer betekenis omdat voor Mariss Jansons nog meer zaken op hun plaats vielen. Hij kreeg bijvoorbeeld zijn Letse paspoort en de Letse nationaliteit, hij ontving een eredoctoraat en de Orde van de Drie Sterren, de hoogste nationale onderscheiding.

We mochten ook daar bij zijn en konden van dichtbij president Vaira Vike-Freiberga aan het werk zien. Wat een vrouw! En wat een wending van de geschiedenis weer: in 1973 stond ze in de rij na een concert in Montréal om Jansons de hand te schudden. Nu omhelsde ze hem als president van een onafhankelijk Letland en kon hij op zijn beurt haar trots zijn nieuwe paspoort laten zien.

En of dat allemaal niet genoeg was, kwam daar het concert in de Nationale Opera nog bij, dat ook via televisie en op het Domplein in Riga rechtstreeks was te zien en horen. ,,Dit is een emotionele dag," zei Jansons dan ook oprecht.

Hij kwam, zag en overwon - ik heb ook de koningin zelden zo zien stralen als bij het slotapplaus. Een dag om niet snel te vergeten. © GPD

Een Let wordt eindelijk Let

Mariss Jansons, dirigent van het Koninklijk Concertgebouworkest, is officieel Lets staatsburger geworden. Dat behoeft enige uitleg. Jansons is weliswaar in 1943 in Riga geboren, maar verhuisde al vroeg in zijn leven naar Sint Petersburg - dat toen overigens Leningrad heette. Daar kreeg hij zijn muzikale opleiding.

Hij vestigde zich later in het westen en toen de Sovjetunie in 1991 uiteen viel en Letland zijn onafhankelijkheid herkreeg, koos hij er voor de Russische nationaliteit te behouden. ,,Om de simpele reden dat zijn vrouw Russische was en zij niet in aanmerking kwam voor een Lets paspoort," aldus de Letse ambassadeur in Den Haag, mevrouw Braze.

Zij zette vorig jaar de papiermolen in beweging die gisteren een einde maakte aan het vreemde gegeven dat 's werelds bekendste Let formeel geen Let was. Dat ging overigens niet zonder slag of stoot. Het parlement moest er aan te pas komen om via een speciale wet voor Jansons en diens vrouw een uitzondering te maken op de regels. Het besluit werd echter unaniem genomen. Beiden mogen ook hun Russische paspoort behouden, handig omdat Jansons in Sint Petersburg blijft wonen. © GPD

Triomf Jansons en KCO op feest Beatrix

Tranen stonden in de ogen van dirigent Mariss Jansons bij zijn triomfantelijke thuiskomst in zijn geboorteplaats Riga. Met een bijna tien minuten durende ovatie werd de 'verloren zoon' van Letland dinsdagavond in de Nationale Opera gehuldigd. Koningin Beatrix klapte misschien nog het hardst van allemaal.

Want hoewel alle aandacht uitging naar de voorman van het Koninklijk Concertgebouworkest, was het toch háár feestje, al zou je dat niet zeggen als je woensdag de Letse kranten bekijkt. Het is Mariss Jansons voor en na en Beatrix is bijna nergens te bekennen.

Het concert met de wereldberoemde maestro en het even fameuze orkest was het Nederlandse 'geschenk' op de tweede dag van het staatsbezoek aan de Baltische republiek. 'Fantastisch' luidde het koninklijke oordeel. ,,Dit is de meest emotionele dag van mijn leven," wist Jansons (63) al enkele uren voor het concert. Het was dan ook niet niks wat de voormalige hartpatiënt te verwerken kreeg.

De dag begon met een een eredoctoraat van de muziekacademie, daarna kreeg hij zijn Lets paspoort en 's middags overhandigde president Vaira Vike-Freiberga hem de versierselen van de hoogste nationale orde.

,,Dertig jaar geleden schudde u mij als toehoorder de hand na een concert, nu geeft u als president mij namens Letland deze onderscheiding," memoreerde de ontroerde Jansons. En alsof dat nog niet genoeg was keerde hij gisteravond - voor het eerst als Lets staatsburger - in de binnen en uur uitverkochte Opera terug op het nationale podium.

Met behalve de Nederlandse vorstin ook heel Letland als toehoorder, inclusief de president én haar voorganger Guntis Ulmanis. ,,Ik ben voor een concert altijd nerveus," had Jansons eerder gezegd. Maar het publiek was dat net zo goed. De opwinding was bijna tastbaar.

,,Dit is heel bijzonder. Het lukt niet zo vaak om het Concertgebouworkest mee te krijgen," gaf koningin Beatrix vooraf al aan dat het een speciale avond zou worden. ,,Er is een chemie tussen orkest en dirigent die van het podium spat," oordeelde Imants Freibergs - echtgenoot van de president - na afloop. ,,Een orkest kan kwaliteit hebben, maar je moet het er wel uit kunnen halen. Dat is vanavond op bijzondere wijze gelukt."

Vandaar dat de Letten niet ophielden met klappen en Jansons meer dan tien keer terugriepen, ook toen de koningin en haar gevolg de zaal al hadden verlaten. ,,Dit betekent heel veel voor ons land," zei president Vike-Freiberga. Nederland kan daarom niet meer stuk in de kleine Baltische republiek.

,,En dat is ook een van de doelen van een staatsbezoek: Nederland onder de aandacht brengen," aldus minister Ben Bot (buitenlandse zaken). Het meenemen van het Concertgebouworkest, dat geen vergoeding vroeg voor de trip, mét zijn nu echt Letse dirigent was dan ook een gouden greep. ,,Een speciale avond? Nee, dat is te zwak uitgedrukt," vatte Imants Freibergs het algehele gevoel samen. © GPD

Boekje open over Beatrikse

De koningin heeft vanochtend samen met de Letse president een pracht boek gekregen over achthonderd jaar Lets-Nederlandse geschiedenis. Meer dan zestig mensen schreven ervoor.

Het is echt een nieuw standaardwerk voor wie wat meer wil weten over datgene dat Nederland en Letland bindt en heeft verbonden, waarbij in de eerste plaats gedacht kan worden aan de Oostzeehandel in de Gouden Eeuw.

De vaart op Indië was sexy en avontuurlijk, maar het transport van graan en hout heette in die tijd niet voor niks de ‘moedernegotie’. Dát was de basis van de welvaart van bijvoorbeeld een stad als Amsterdam. Uit het boek leert koningin Beatrix overigens ook dat ze in de achtste generatie - op zoiets - afstamt van de hertogen van Koerland, nu onderdeel van Letland. Leuk om te weten.

Ook minister Ben Bot van buitenlandse zaken, eindverantwoordelijke voor de gang van zaken rond een staatsbezoek, kreeg een exemplaar.

In de Letse kranten, ongeacht of ze Lets- of Russischtalig zijn prijkt de koningin vandaag op de voorpagina's. Zoals de Letse president maandag al tegen de meegereisde pers zei, de kranslegging bij het Vrijheidsmonument was voor de Letten het hoogtepunt van de dag. De foto's van 'karaliene Beatrikse' tonen dan ook allemaal de ceremonie bij het monument. © GPD

Als dat maar goed gaat

Mariss Jansons heeft maandagavond een aangekleed etentje georganiseerd voor "zijn" Concertgebouworkest. Getuige de vrolijke en opgewekte stemming waarin de orkestleden terugkeerden in Hotel Latvija was het een groot succes. Lekker eten, mooie muziek, veel gekkigheid, en een uitbundige sfeer. Het was, zo vertelden aanwezigen, duidelijk dat het "klikt" tussen orkest en dirigent.

Opmerkelijk alleen dat Jansons het feest uitgerekend op deze avond hield, daags voor het bijzondere concert van het Koninklijk Concertgebouworkest in de Nationale Opera van Riga. 'Als dat maar goed gaat' dacht ik toen ik om half twee 's nachts op straat nog veel musici tegenkwam die nog niet uitgefeest waren.

Het concert wordt rechtstreeks uitgezonden en is ook op een groot televisiescherm op het Domplein te horen en zien. Kaartjes voor de happening zijn niet meer te koop. In de Opera wordt het een curieuze mix van staatsgasten en "gewoon publiek"- bijzonder ook voor de Letse muziekliefhebbers omdat hún Mariss Jansons niet vaak in zijn geboortestad Riga optreedt, en al helemaal niet met "zijn" Concertgebouworkest.

Geen wonder dat het geschenk dat koningin Beatrix als tegenprestatie voor haar warm onthaal aan Letland aanbiedt al dagen het gesprek van de dag is. Het orkest op zijn beurt ziet het concert ook als eerbetoon aan Jansons, die volgens ingewijden zeer nerveus is voor deze thuiswedstrijd. Grappig natuurlijk.

Eerder dit jaar stond hij voor een miljoenenpubliek nog op de bok bij het traditionele Nieuwjaarsconcert in Wenen. Het zal leuk zijn om de dirigent na afloop te vragen naar zijn ervaringen. Behalve het concert en de ontmoeting met de koningin, heeft hij ook nog een afspraakje met president Vaira Vike-Freiberga. Hij krijgt namelijk de hoogste Letse onderscheiding uitgereikt.

We mogen daar als Nederlandse journalisten ook bij zijn, maar dat moet geheim blijven voor de koningin. Die laten we daar namelijk voor in de steek op het moment dat ze de beroemde Dom van Riga bezoekt.

We kunnen nu eenmaal niet overal tegelijk zijn en een Queen in de kerk is even minder interessant dan Mariss Jansons - die nota bene pas recent de Letse nationaliteit heeft gekregen, zijn geboorte in Riga ten spijt - in het kasteel. Maar niet verder vertellen aan de koningin. © GPD

Trots op historisch bezoek

Elke stap van koningin Beatrix in Riga was maandag doordrenkt met geschiedenis. Bezetting, vrijheid en overgang vormden dan ook de hoofdpunten op de eerste dag van haar staatsbezoek aan Letland.

,,Een historisch en belangrijk bezoek," aldus president Vaira Vike-Freiberga in een gesprek met Nederlandse journalisten. Het eerste bezoek ook van een Nederlands staatshoofd aan een Baltische republiek. ,,Ik ben er trots op dat wij de eersten zijn," zei Vike-Freiberga zonder schroom.

Om haar blijdschap te onderstrepen verwelkomde ze Beatrix persoonlijk op het vliegveld, daar waar het protocol genoegen neemt met een begroeting voor het presidentieel kasteel in de stad. Alleen de Amerikaanse president George Bush viel die eer eerder te beurt.

,,Ik heb grote bewondering voor haar. Niet alleen als koningin, maar ook als mens," vertelde Vike-Freiberga, die pas in 1998 uit Canadese ballingschap terugkeerde en een jaar later door het parlement verrassend tot president werd gekozen.

Geschiedenis kwam overal om de hoek kijken. ,,De kranslegging bij het Vrijheidsmonument heeft voor ons grote symbolische waarde," doceerde de president, die hoogleraar was in Montréal. Op wonderbaarlijke wijze heeft het massieve monument, dat met spaargeld van de hele bevolking in 1935 is opgericht, de nazi- en Sovjet-bezettingen overleefd.

Ruim vijftig jaar herinnerde het de Letten aan hun kortstondige onafhankelijkheid tussen de twee wereldoorlogen. ,,De geschiedenis van uw land was tragisch, maar nooit zonder hoop. Het ideaal van een onafhankelijk Letland is alijd blijven bestaan, zelfs in een tijd waarin het er niet naar uitzag dat het spoedig kon worden verwezenlijkt," zei 'karaliene Beatrikse', zoals de koningin in het Lets heet, daarover bij het staatsbanket.

Die tijd werd op sobere maar indringende wijze in herinnering gebracht bij het bezoek aan het Museum van de Bezetting. Letland werd in 1940 bezet door de Sovjet-Unie. Een jaar later volgden de Duitsers, die op hun beurt weer in 1945 werden verjaagd door het Rode Leger.

,,Maar wat voor West-Europa toen een bevrijding was, werd voor ons een nieuwe bezetting," aldus Vike-Freiberga. Pas bij het uiteenvallen van de Sovjet-Unie in 1991 kreeg Letland zijn onafhankelijkheid terug. En echt vrij voelt het land zich pas sinds toetreding tot EU en Navo twee jaar geleden.

,,De bittere geschiedenis van uw land heeft zijn sporen nagelaten, niet alleen in de herinnering van de mensen maar ook in de hedendaagse werkelijkheid," verwees koningin Beatrix in haar tafelrede naar de bezettingsperiode, waarin Russen zich massaal aan de Oostzee vestigden. ,,Letland kent een grote minderheid met een eigen taal. Dat is een situatie die onvermijdelijk tot bepaalde spanningen leidt," aldus Beatrix.

Veel van de Russen - in Riga 42 procent van de bevolking - spreken geen Lets, en hebben ook geen zin dat te leren. ,,Deze spanningen dienen onder ogen te worden gezien en bespreekbaar te worden gemaakt," hield de koningin de Letten voor, waarbij ze niet vergat te zeggen dat ook Nederland zulke problemen kent.  © GPD